Khám phá tục cúng Táo quân ở Trung Quốc có gì khác so với Việt Nam?

[Phan Hiền]

Là nước anh em, có nhiều điểm tương đồng trong văn hoá với Việt Nam ta, thì ở Trung Quốc cũng có tập tục cúng thần Táo Quân. Khám phá xem tục lệ cúng Táo Quân ở nước bạn có gì mới lạ.

Trung Quốc vốn là quốc gia có tín ngưỡng thờ nhiều vị thần, trong số đó, thần Bếp có địa vị rất cao đối với người Trung Hoa cổ đại.

Ngày 23 tháng Chạp, cùng là nghi lễ tiễn Táo quân về trời, nhưng ở Việt Nam và Trung Quốc lại tồn tại những khác biệt thú vị, từ truyền thuyết, cách cúng đến mâm lễ dâng lên. Ít ai biết rằng phía sau những viên kẹo mạch nha hay con cá chép đỏ thắm là cả một lớp văn hóa tín ngưỡng lâu đời của hai quốc gia Á Đông.

Trong tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, Táo quân hay còn gọi là Zao Shen, Zao Wang, là vị thần cai quản bếp núc và đời sống gia đình. Chữ “Zao” trong tiếng Hoa mang nghĩa là bếp lò, bởi vậy gian bếp được xem là không gian linh thiêng, nơi Táo quân chứng kiến mọi sinh hoạt thường ngày của con người. Nhân vật Táo quân xuất hiện từ rất sớm trong văn hóa Trung Quốc cổ đại và giữ vị trí quan trọng trong hệ thống các vị thần được thờ cúng.

Dân gian Trung Quốc từng lưu truyền câu nói quen thuộc, như một lịch trình chuẩn bị Tết: ngày 23 làm kẹo Táo quân, ngày 24 quét dọn nhà cửa, ngày 25 xay đỗ làm đậu phụ, ngày 26 hầm nồi thịt lớn, ngày 27 mổ gà trống, ngày 28 và 29 ủ bột hấp bánh màn thầu, đêm 30 thức thâu đêm, sáng mồng 1 vui xuân. Trong đó, ngày 23 tháng Chạp được xem là thời điểm quan trọng để tiễn Táo quân về trời.

Theo truyền thuyết, cứ đến ngày này, Táo quân sẽ rời gian bếp, lên chầu Ngọc Hoàng để báo cáo mọi việc xảy ra trong năm của gia chủ. Đến đêm Giao thừa, vị thần này mới quay trở lại trần gian, tiếp tục trông coi bếp lửa gia đình. Từ quan niệm ấy, người Trung Quốc hình thành nhiều nghi thức cúng Táo quân mang màu sắc riêng.

Khác với người Việt tin rằng cá chép là phương tiện để Táo quân bay về trời, người Trung Quốc xưa lại cúng nước sạch và cỏ khô, tượng trưng cho thức ăn của ngựa cưỡi. Lễ tiễn Táo quân thường diễn ra vào lúc chạng vạng tối. Gia chủ bày bàn cúng ngay trong bếp, thắp hương trước tranh thờ Táo quân, dâng kẹo mạch nha, nước, đậu và cỏ khô. Sau nghi lễ, bức tranh Táo quân của năm cũ sẽ được đốt đi, chờ đến đêm Giao thừa mới dán tranh mới, như một cách đón vị thần trở về.

Trong dân gian Trung Quốc từng có câu “Nam không bái nguyệt, nữ không tế Táo”, hàm ý việc cúng Táo quân trước kia do nam giới đảm nhiệm. Tuy nhiên, cùng với sự thay đổi của đời sống xã hội, ngày nay nghi lễ này ở nhiều gia đình đã do phụ nữ thực hiện, giản tiện và linh hoạt hơn.

Điểm khác biệt rõ nét nhất giữa phong tục cúng Táo quân của Việt Nam và Trung Quốc nằm ở mâm lễ. Ở Việt Nam, tùy vùng miền, mâm cúng ngày 23 tháng Chạp thường là mâm cỗ mặn. Với miền Bắc, nhiều gia đình chuẩn bị gà trống luộc, nem rán, các món xào, canh rau, thể hiện sự đủ đầy và trang trọng. Cá chép được thả ra sông hồ với niềm tin giúp Táo quân thuận đường về trời.

Trong khi đó, người Trung Quốc lại chuộng các món ngọt. Kẹo mạch nha gần như không thể thiếu, bên cạnh sủi cảo, bánh ú năm mới, bánh gạo tượng trưng cho sự đoàn viên, bánh nếp dính, bánh nướng mật đỏ với mong ước năm mới bếp lửa luôn đỏ hồng, kẹo bỏng gạo cầu tài lộc và vị ngọt trong cuộc sống. Người dân tin rằng đồ ngọt sẽ khiến Táo quân “nói lời dễ nghe” với Ngọc Hoàng, còn gạo nếp dính giúp miệng vị thần “dính chặt”, không bẩm báo những điều không hay của gia chủ. Có nơi còn bôi mật ong hoặc mạch nha lên miệng tượng Táo quân với mong ước tương tự.

Ngày nay, cùng với nhịp sống hiện đại, phong tục tiễn Táo quân ở Trung Quốc dần trở nên thưa vắng, đặc biệt tại các thành phố lớn. Nhiều gia đình chỉ cúng kẹo tượng trưng, dán giấy mới trong bếp và tranh thủ dọn dẹp nhà cửa đón năm mới. Những nghi thức cầu kỳ xưa kia được giản lược để phù hợp hơn với cuộc sống bận rộn.

Dù cách thức khác nhau, cả người Việt và người Trung Quốc đều gửi gắm vào nghi lễ tiễn Táo quân một mong ước chung: khép lại năm cũ, gột rửa điều không may và đón chờ một năm mới ấm no, thuận hòa bên bếp lửa gia đình.