Tác Phẩm Kinh Điển✔
Thành viên nổi tiếng
Văn học Nga nổi tiếng là khó hiểu và u ám nhưng nó cũng có thể hài hước và sâu sắc. Được định hình bởi lịch sử đầy biến động của nước Nga, các nhà văn vĩ đại nhất của đất nước này đã vật lộn với những câu hỏi về sự tồn tại, đạo đức và xã hội. Đối với người mới bắt đầu, truyện ngắn của Chekhov là một sự giới thiệu lý tưởng trước khi chuyển sang đọc tác phẩm của Tolstoy và Dostoevsky.
Thực ra, văn học Nga không khó tiếp cận như nhiều người vẫn nghĩ. Những cuốn tiểu thuyết hàng nghìn trang có thể khiến người mới đọc e dè, nhưng một khi đã bước vào thế giới ấy, bạn có thể tìm thấy nhiều điều đáng để khám phá, từ những câu chuyện về tình yêu, gia đình, thân phận con người đến các vấn đề xã hội và những biến động lớn của lịch sử.
Để tìm hiểu điều gì làm nên sức hấp dẫn của văn học Nga, Big Think đã trò chuyện với Rosamund Bartlett, nhà nghiên cứu văn hóa, dịch giả và tác giả của nhiều cuốn sách về các nhà văn Nga, trong đó có Tolstoy: A Russian Life (2011) và Chekhov: Scenes from a Life (2004). Bà cũng chia sẻ những tác phẩm mà người mới bắt đầu nên tìm đọc.

Bà cho biết mình bị cuốn hút bởi những tác phẩm ấy một phần vì hoàn cảnh chính trị đặc biệt của nước Nga. Dưới cả chế độ Sa hoàng lẫn thời kỳ Liên Xô, các nhà văn phải sáng tác trong môi trường nhiều áp lực và kiểm soát. Chính những khó khăn đó càng khiến thành tựu văn học của họ trở nên đáng chú ý.
Lớn lên ở London, Bartlett cảm thấy đặc biệt ấn tượng khi bước vào một thế giới mà nghệ thuật, nhất là văn học, giữ vị trí quan trọng trong đời sống xã hội.
Tình yêu dành cho văn học Nga của bà càng sâu đậm sau những chuyến thăm Moscow và St. Petersburg. Khi ấy, thành phố St. Petersburg vẫn còn mang tên Leningrad, theo tên gọi thời Liên Xô.
Bà nhớ lại rằng vào thời điểm đó, cả hai thành phố vẫn giữ được nhiều nét kiến trúc và không khí của thế kỷ 19. Đi trên những con phố mà Tolstoy, Dostoevsky hay Pushkin từng qua lại, bà có cảm giác như đang chạm vào chính quá khứ.
Nhưng theo Bartlett, nhận xét đó không hoàn toàn đúng.
Tolstoy chẳng hạn, thường chia tiểu thuyết thành những chương có thể đọc như các truyện ngắn độc lập. Cách kể chuyện sinh động khiến người đọc dễ bị cuốn theo diễn biến. Nhà văn Vladimir Nabokov từng có một nhận xét rất thú vị: đọc Turgenev, bạn nhận ra mình đang đọc Turgenev; còn đọc Tolstoy, bạn đơn giản là không thể ngừng đọc.
Văn học Nga cũng không phải lúc nào cũng u buồn, ảm đạm. Bên cạnh những tác phẩm khiến người đọc day dứt, nhiều nhà văn còn có khiếu hài hước và châm biếm rất sắc sảo.
Chẳng hạn, truyện ngắn Cái Mũi của Nikolai Gogol là một câu chuyện kỳ quặc, mang màu sắc siêu thực và đầy tính châm biếm. Tiểu thuyết Những linh hồn chết cũng cho thấy khả năng quan sát và phê phán xã hội bằng tiếng cười của ông.
Pushkin lại nổi tiếng với sự dí dỏm trong cách viết. Còn trong Oblomov của Ivan Goncharov, nhân vật chính lười biếng đến mức phải mất vài chương sách mới chịu rời khỏi giường.
Một hiểu lầm khác là văn học Nga gần như tách biệt với văn học phương Tây. Trên thực tế, hai nền văn học có mối liên hệ rất chặt chẽ.
Trước khi Sa hoàng Peter Đại đế thành lập thành phố St. Petersburg vào năm 1703, Nga chưa có một nền văn hóa thế tục phát triển đáng kể. Bước sang thế kỷ 18, đất nước này bắt đầu tiếp nhận mạnh mẽ các ảnh hưởng văn hóa từ châu Âu, đặc biệt là Pháp, Italy và Đức, từ ngôn ngữ, nghệ thuật, âm nhạc cho đến văn học.

Bức tranh vẽ Alexander Pushkin ngồi trên ghế đá công viên (1899). Nhà thơ, nhà viết kịch và tiểu thuyết gia người Nga này thường được ghi nhận là người có công phát triển nền văn học Nga. Các tác phẩm của ông đã ảnh hưởng đến các nhà văn sau này như Tolstoy và Dostoevsky.
Dù chịu ảnh hưởng sâu sắc từ châu Âu, văn học Nga vẫn hình thành được bản sắc riêng.
Theo Bartlett, các tiểu thuyết lớn của Nga trong thế kỷ 19 thường xoay quanh câu hỏi về tương lai và vận mệnh của đất nước. Các nhà văn không chỉ tiếp nhận những hình thức văn học phương Tây mà còn biến đổi chúng để phản ánh những vấn đề riêng của xã hội Nga.
Họ từng phải đối mặt với cảm giác lép vế trước truyền thống văn học lâu đời của châu Âu. Nhưng cuối cùng, chính quá trình tiếp thu và sáng tạo ấy đã giúp họ tạo ra những tác phẩm mang màu sắc rất riêng.
Một điểm đặc biệt nữa là văn học Nga thường có cảm giác cấp bách, trực diện và giàu tính tranh luận. Nhà phê bình John Bayley từng so sánh văn học phương Tây với một nền văn học đôi khi bị bao phủ bởi sự tự mãn và cảm giác đã đạt đến đỉnh cao thành tựu. Trong khi đó, những cuộc tranh luận văn học ở Nga lại giống như những bức điện tín được gửi đi giữa các nhà cách mạng ngay sau khi một cuộc đảo chính bắt đầu, khi chưa ai biết kết quả cuối cùng sẽ ra sao.
Sự khác biệt này bắt nguồn một phần từ hoàn cảnh chính trị của nước Nga. Khi người dân có ít cơ hội tham gia trực tiếp vào đời sống chính trị, văn học trở thành một trong những phương tiện quan trọng để bày tỏ quan điểm và thảo luận về các vấn đề của xã hội.
Bởi vậy, muốn hiểu văn học Nga, người đọc cũng cần biết một phần lịch sử đất nước này. Ngược lại, nhiều biến động trong lịch sử Nga cũng có thể được nhìn rõ hơn qua các tác phẩm văn học.
Không phải ngẫu nhiên mà Tolstoy, Dostoevsky và Turgenev đều sáng tác những tác phẩm xuất sắc trong khoảng thời gian gần nhau. Sau những năm tháng đàn áp dưới triều đại Nicholas I, nước Nga bước vào giai đoạn cải cách dưới thời Alexander II. Những cải cách được triển khai từ đầu thập niên 1860, đặc biệt là việc bãi bỏ chế độ nông nô, đã tạo ra một luồng sinh khí mới cho xã hội và thúc đẩy hoạt động sáng tạo trong văn học.
Các nhà văn lúc này không chỉ viết để giải trí. Họ còn muốn phân tích những bất cập của xã hội, đặt câu hỏi về tương lai đất nước và hình dung những thay đổi có thể xảy ra. Những tư tưởng và tranh luận ấy tiếp tục phát triển, góp phần tạo nên bối cảnh dẫn đến các cuộc cách mạng năm 1917.

Tượng đài tưởng niệm Nicholas I của Nga tại Quảng trường Thánh Isaac, Saint Petersburg. Để phản kháng lại triều đại hà khắc của ông, các nghệ sĩ và nhà văn đã sáng tác những tác phẩm sâu sắc được quốc tế công nhận.
Đây thực sự là giai đoạn sản sinh ra nhiều tác phẩm có giá trị lâu dài. Tuy nhiên, theo Bartlett, cách gọi này cũng có thể khiến người đọc hiểu chưa đầy đủ về lịch sử văn học Nga.
Trước hết, văn học Nga trong gần một thế kỷ ấy không hề đồng nhất. Mỗi thế hệ nhà văn lại có cách viết và mối quan tâm khác nhau, gắn với những thay đổi trong xã hội.
Sau khi Dostoevsky và Turgenev qua đời, Tolstoy dần từ bỏ việc sáng tác tiểu thuyết chuyên nghiệp để tập trung vào các vấn đề tôn giáo và đạo đức. Trong khi đó, dưới triều đại Alexander III, chính quyền tăng cường kiểm duyệt và đàn áp sau vụ ám sát Sa hoàng Alexander II.
Chekhov cũng không hoàn toàn thuộc cùng thế hệ với những nhà văn kể trên. Ông trẻ hơn và chủ yếu tạo dựng tên tuổi bằng truyện ngắn, thay vì những tiểu thuyết đồ sộ. Các tác phẩm của Chekhov phản ánh một thời kỳ mà những câu chuyện đời thường, những vấn đề nhỏ trong cuộc sống bắt đầu được quan tâm nhiều hơn.
Ngoài ra, việc quá chú trọng đến Thời kỳ Hoàng kim cũng khiến những giai đoạn khác của văn học Nga ít được chú ý.
Chẳng hạn, vào những năm 1930, các nhà phê bình bắt đầu sử dụng thuật ngữ Thời đại Bạc để nói về sự phát triển của thơ trữ tình Nga cuối thế kỷ 19, đặc biệt là trường phái Biểu tượng và trường phái Đỉnh cao. Bartlett đặt câu hỏi: Liệu những nhà thơ thuộc thời kỳ này có thực sự kém giá trị hơn các tác giả của Thời kỳ Hoàng kim?
Một trong những cái tên được Bartlett nhắc đến là Karolina Pavlova, tác giả tiểu thuyết Cuộc sống hai mặt (1848). Bà cũng giới thiệu ba chị em nhà Khvoshchinskaya, những người được ví như chị em nhà Brontë của Nga.
Một nhân vật đặc biệt khác là Nadezhda Durova, người sử dụng tên Aleksandr Alexandrov khi sáng tác và là tác giả của Cô gái kỵ binh (1836). Sinh ra là nữ, Durova đã sống và chiến đấu với tư cách một người đàn ông trong các cuộc chiến tranh Napoléon. Một số học giả đương thời cũng xem ông là người chuyển giới.
Những vấn đề về vị trí và vai trò của phụ nữ trong xã hội Nga cũng xuất hiện trong nhiều tác phẩm của các nhà văn nam, nhưng cách khắc họa không phải lúc nào cũng giống nhau.
Trong các tác phẩm đầu và giữa thế kỷ 19 của Pushkin, Gogol, Goncharov hay Lermontov, nhân vật nữ thường được lý tưởng hóa và đơn giản hóa. Tolstoy lại có quan điểm bảo thủ hơn. Ông phản đối lời kêu gọi bình đẳng giới của nhà triết học John Stuart Mill và viết Anna Karenina một phần nhằm bảo vệ quan niệm rằng vị trí của người phụ nữ là trong gia đình.
Ở chiều ngược lại, tiểu thuyết Phải làm gì? (1863) của nhà văn theo chủ nghĩa xã hội Nikolay Chernyshevsky lại xây dựng một nhân vật nữ chủ động đấu tranh cho bình đẳng giới. Tác phẩm có ảnh hưởng lớn đến nhiều thế hệ cách mạng sau này, trong đó có Vladimir Lenin.
Đến thời Liên Xô, một số nữ nhà văn được tôn vinh, nhưng cũng có những người bị chính quyền đàn áp.
Trường hợp tiêu biểu là Anna Akhmatova, một trong những nữ thi sĩ nổi bật nhất của nước Nga đầu thế kỷ 20. Trước Cách mạng năm 1917, bà là gương mặt có ảnh hưởng trong giới văn nghệ St. Petersburg.
Dưới thời Stalin, Akhmatova phải trải qua những năm tháng vô cùng khó khăn nhưng vẫn giữ được sự độc lập và phẩm giá nghệ thuật. Trải nghiệm đau đớn nhất của bà được thể hiện trong Requiem (1965), một trường ca viết về những cuộc thanh trừng dưới chế độ Stalin.
Tác phẩm được hình thành từ chính trải nghiệm của Akhmatova khi bà đứng xếp hàng bên ngoài một nhà tù ở Leningrad, chờ tin tức về người con trai bị bắt giữ.
Akhmatova qua đời năm 1966, nhưng phải đến năm 1989, trong thời kỳ cải tổ và cởi mở dưới sự lãnh đạo của Mikhail Gorbachev, Requiem mới được xuất bản tại Nga.
1. Dành cho người mới bắt đầu: Truyện ngắn của Chekhov
Bartlett khuyên người mới nên bắt đầu bằng một tuyển tập truyện ngắn của Anton Chekhov.
Các tác phẩm của ông thường ngắn gọn, ngôn ngữ giản dị và gần với cách viết hiện đại. Điều đáng chú ý là Chekhov có thể kết hợp sự hài hước với những suy ngẫm sâu sắc về cuộc sống mà không cần đến những tình tiết quá phức tạp.
Nhiều nhà văn nổi tiếng như Katherine Mansfield và Alice Munro từng xem Chekhov là một trong những nhà văn truyện ngắn vĩ đại nhất mọi thời đại.
Vốn được đào tạo về y khoa, Chekhov có khả năng quan sát và phân tích con người rất tinh tế. Ông nhìn thấy cả sự phi lý lẫn bi kịch trong cuộc sống, nhưng luôn dành cho nhân vật một sự cảm thông sâu sắc.
Truyện Người phụ nữ với chú chó nhỏ là một ví dụ tiêu biểu. Dù được viết từ lâu, câu chuyện vẫn được độc giả trên khắp thế giới yêu thích bởi những vấn đề về tình yêu và thân phận con người mà nó đặt ra.
Nhà văn Raymond Carver cũng từng dành nhiều lời ca ngợi cho Chekhov, đặc biệt là khả năng tạo ra những câu chuyện vừa khiến người đọc thích thú, vừa day dứt và xúc động.
2. Dành cho người đọc ở trình độ trung cấp: Anna Karenina của Tolstoy
Nếu muốn thử sức với một cuốn tiểu thuyết dài hơn, Anna Karenina là lựa chọn đáng cân nhắc.
Đây không chỉ là câu chuyện về mối tình ngoài hôn nhân giữa Anna và Vronsky. Tác phẩm còn mở ra nhiều vấn đề khác nhau, khiến người đọc có thể tìm thấy những ý nghĩa mới mỗi khi đọc lại.
Ở lần đọc đầu tiên, bạn có thể bị cuốn hút bởi tình yêu đầy đam mê nhưng cũng nhiều bi kịch của Anna và Vronsky. Khi đọc lại sau nhiều năm, sự quan tâm có thể chuyển sang những câu hỏi sâu hơn: Tình yêu khác gì sự lãng mạn? Một cuộc hôn nhân đổ vỡ bắt nguồn từ đâu? Con người tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống và sự tự nhận thức như thế nào?
Nhân vật Levin cũng là một phần quan trọng tạo nên chiều sâu của cuốn sách, với hành trình tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời và câu trả lời cho những trăn trở của chính mình.
Theo Bartlett, Anna Karenina còn có thể được đọc như một bức tranh rộng hơn về xã hội Nga. Những rạn nứt trong hôn nhân của các nhân vật có thể được xem là hình ảnh phản chiếu những biến động của xã hội sau khi chế độ nông nô bị bãi bỏ.
Cuốn tiểu thuyết cũng đặt ra những câu hỏi về ảnh hưởng của công nghệ phương Tây đối với nước Nga, từ đường sắt đến máy móc nông nghiệp hiện đại, cũng như mối quan hệ phức tạp giữa lối sống truyền thống của Nga và những thay đổi đến từ châu Âu.
Vì sao văn học Nga luôn có sức hấp dẫn đặc biệt?
Không có nhiều nền văn học khiến người đọc vừa ngưỡng mộ, vừa có chút e ngại như văn học Nga. Những tác phẩm đồ sộ như Chiến tranh và Hòa bình của Leo Tolstoy hay Anh em nhà Karamazov của Fyodor Dostoevsky thường tạo ra hai nhóm độc giả: một nhóm đã đọc chúng, nhóm còn lại luôn tự nhủ rằng sẽ có ngày mình đọc, nhưng ngày ấy dường như chẳng bao giờ đến.Thực ra, văn học Nga không khó tiếp cận như nhiều người vẫn nghĩ. Những cuốn tiểu thuyết hàng nghìn trang có thể khiến người mới đọc e dè, nhưng một khi đã bước vào thế giới ấy, bạn có thể tìm thấy nhiều điều đáng để khám phá, từ những câu chuyện về tình yêu, gia đình, thân phận con người đến các vấn đề xã hội và những biến động lớn của lịch sử.
Để tìm hiểu điều gì làm nên sức hấp dẫn của văn học Nga, Big Think đã trò chuyện với Rosamund Bartlett, nhà nghiên cứu văn hóa, dịch giả và tác giả của nhiều cuốn sách về các nhà văn Nga, trong đó có Tolstoy: A Russian Life (2011) và Chekhov: Scenes from a Life (2004). Bà cũng chia sẻ những tác phẩm mà người mới bắt đầu nên tìm đọc.

Văn học Nga luôn đặt ra những câu hỏi lớn về cuộc đời
Với Rosamund Bartlett, sức hấp dẫn của văn học Nga bắt đầu từ cách các nhà văn ở đây nhìn thẳng vào những vấn đề lớn của con người: chúng ta sống để làm gì, đâu là ý nghĩa của cuộc đời, con người đối diện với cái chết và những lựa chọn của mình như thế nào?Bà cho biết mình bị cuốn hút bởi những tác phẩm ấy một phần vì hoàn cảnh chính trị đặc biệt của nước Nga. Dưới cả chế độ Sa hoàng lẫn thời kỳ Liên Xô, các nhà văn phải sáng tác trong môi trường nhiều áp lực và kiểm soát. Chính những khó khăn đó càng khiến thành tựu văn học của họ trở nên đáng chú ý.
Lớn lên ở London, Bartlett cảm thấy đặc biệt ấn tượng khi bước vào một thế giới mà nghệ thuật, nhất là văn học, giữ vị trí quan trọng trong đời sống xã hội.
Tình yêu dành cho văn học Nga của bà càng sâu đậm sau những chuyến thăm Moscow và St. Petersburg. Khi ấy, thành phố St. Petersburg vẫn còn mang tên Leningrad, theo tên gọi thời Liên Xô.
Bà nhớ lại rằng vào thời điểm đó, cả hai thành phố vẫn giữ được nhiều nét kiến trúc và không khí của thế kỷ 19. Đi trên những con phố mà Tolstoy, Dostoevsky hay Pushkin từng qua lại, bà có cảm giác như đang chạm vào chính quá khứ.
Văn học Nga không hề khô khan và khó đọc như nhiều người nghĩ
Một trong những định kiến phổ biến nhất là văn học Nga thường dài dòng, nặng nề và khó đọc. Định kiến này thậm chí còn trở thành đề tài gây cười trong một số chương trình truyền hình nổi tiếng như Cheers, Seinfeld hay Family Guy.Nhưng theo Bartlett, nhận xét đó không hoàn toàn đúng.
Tolstoy chẳng hạn, thường chia tiểu thuyết thành những chương có thể đọc như các truyện ngắn độc lập. Cách kể chuyện sinh động khiến người đọc dễ bị cuốn theo diễn biến. Nhà văn Vladimir Nabokov từng có một nhận xét rất thú vị: đọc Turgenev, bạn nhận ra mình đang đọc Turgenev; còn đọc Tolstoy, bạn đơn giản là không thể ngừng đọc.
Văn học Nga cũng không phải lúc nào cũng u buồn, ảm đạm. Bên cạnh những tác phẩm khiến người đọc day dứt, nhiều nhà văn còn có khiếu hài hước và châm biếm rất sắc sảo.
Chẳng hạn, truyện ngắn Cái Mũi của Nikolai Gogol là một câu chuyện kỳ quặc, mang màu sắc siêu thực và đầy tính châm biếm. Tiểu thuyết Những linh hồn chết cũng cho thấy khả năng quan sát và phê phán xã hội bằng tiếng cười của ông.
Pushkin lại nổi tiếng với sự dí dỏm trong cách viết. Còn trong Oblomov của Ivan Goncharov, nhân vật chính lười biếng đến mức phải mất vài chương sách mới chịu rời khỏi giường.
Một hiểu lầm khác là văn học Nga gần như tách biệt với văn học phương Tây. Trên thực tế, hai nền văn học có mối liên hệ rất chặt chẽ.
Trước khi Sa hoàng Peter Đại đế thành lập thành phố St. Petersburg vào năm 1703, Nga chưa có một nền văn hóa thế tục phát triển đáng kể. Bước sang thế kỷ 18, đất nước này bắt đầu tiếp nhận mạnh mẽ các ảnh hưởng văn hóa từ châu Âu, đặc biệt là Pháp, Italy và Đức, từ ngôn ngữ, nghệ thuật, âm nhạc cho đến văn học.
Điều gì khiến văn học Nga trở nên khác biệt?

Bức tranh vẽ Alexander Pushkin ngồi trên ghế đá công viên (1899). Nhà thơ, nhà viết kịch và tiểu thuyết gia người Nga này thường được ghi nhận là người có công phát triển nền văn học Nga. Các tác phẩm của ông đã ảnh hưởng đến các nhà văn sau này như Tolstoy và Dostoevsky.
Dù chịu ảnh hưởng sâu sắc từ châu Âu, văn học Nga vẫn hình thành được bản sắc riêng.
Theo Bartlett, các tiểu thuyết lớn của Nga trong thế kỷ 19 thường xoay quanh câu hỏi về tương lai và vận mệnh của đất nước. Các nhà văn không chỉ tiếp nhận những hình thức văn học phương Tây mà còn biến đổi chúng để phản ánh những vấn đề riêng của xã hội Nga.
Họ từng phải đối mặt với cảm giác lép vế trước truyền thống văn học lâu đời của châu Âu. Nhưng cuối cùng, chính quá trình tiếp thu và sáng tạo ấy đã giúp họ tạo ra những tác phẩm mang màu sắc rất riêng.
Một điểm đặc biệt nữa là văn học Nga thường có cảm giác cấp bách, trực diện và giàu tính tranh luận. Nhà phê bình John Bayley từng so sánh văn học phương Tây với một nền văn học đôi khi bị bao phủ bởi sự tự mãn và cảm giác đã đạt đến đỉnh cao thành tựu. Trong khi đó, những cuộc tranh luận văn học ở Nga lại giống như những bức điện tín được gửi đi giữa các nhà cách mạng ngay sau khi một cuộc đảo chính bắt đầu, khi chưa ai biết kết quả cuối cùng sẽ ra sao.
Sự khác biệt này bắt nguồn một phần từ hoàn cảnh chính trị của nước Nga. Khi người dân có ít cơ hội tham gia trực tiếp vào đời sống chính trị, văn học trở thành một trong những phương tiện quan trọng để bày tỏ quan điểm và thảo luận về các vấn đề của xã hội.
Bởi vậy, muốn hiểu văn học Nga, người đọc cũng cần biết một phần lịch sử đất nước này. Ngược lại, nhiều biến động trong lịch sử Nga cũng có thể được nhìn rõ hơn qua các tác phẩm văn học.
Không phải ngẫu nhiên mà Tolstoy, Dostoevsky và Turgenev đều sáng tác những tác phẩm xuất sắc trong khoảng thời gian gần nhau. Sau những năm tháng đàn áp dưới triều đại Nicholas I, nước Nga bước vào giai đoạn cải cách dưới thời Alexander II. Những cải cách được triển khai từ đầu thập niên 1860, đặc biệt là việc bãi bỏ chế độ nông nô, đã tạo ra một luồng sinh khí mới cho xã hội và thúc đẩy hoạt động sáng tạo trong văn học.
Các nhà văn lúc này không chỉ viết để giải trí. Họ còn muốn phân tích những bất cập của xã hội, đặt câu hỏi về tương lai đất nước và hình dung những thay đổi có thể xảy ra. Những tư tưởng và tranh luận ấy tiếp tục phát triển, góp phần tạo nên bối cảnh dẫn đến các cuộc cách mạng năm 1917.
Thời kỳ hoàng kim của văn học Nga có thực sự chỉ kéo dài một thế kỷ?
Khi nhắc đến Thời kỳ Hoàng kim của văn học Nga, người ta thường nói về giai đoạn từ những năm 1820, khi Pushkin bắt đầu nổi tiếng, cho đến khi Chekhov và Tolstoy qua đời vào năm 1904 và 1910.
Tượng đài tưởng niệm Nicholas I của Nga tại Quảng trường Thánh Isaac, Saint Petersburg. Để phản kháng lại triều đại hà khắc của ông, các nghệ sĩ và nhà văn đã sáng tác những tác phẩm sâu sắc được quốc tế công nhận.
Đây thực sự là giai đoạn sản sinh ra nhiều tác phẩm có giá trị lâu dài. Tuy nhiên, theo Bartlett, cách gọi này cũng có thể khiến người đọc hiểu chưa đầy đủ về lịch sử văn học Nga.
Trước hết, văn học Nga trong gần một thế kỷ ấy không hề đồng nhất. Mỗi thế hệ nhà văn lại có cách viết và mối quan tâm khác nhau, gắn với những thay đổi trong xã hội.
Sau khi Dostoevsky và Turgenev qua đời, Tolstoy dần từ bỏ việc sáng tác tiểu thuyết chuyên nghiệp để tập trung vào các vấn đề tôn giáo và đạo đức. Trong khi đó, dưới triều đại Alexander III, chính quyền tăng cường kiểm duyệt và đàn áp sau vụ ám sát Sa hoàng Alexander II.
Chekhov cũng không hoàn toàn thuộc cùng thế hệ với những nhà văn kể trên. Ông trẻ hơn và chủ yếu tạo dựng tên tuổi bằng truyện ngắn, thay vì những tiểu thuyết đồ sộ. Các tác phẩm của Chekhov phản ánh một thời kỳ mà những câu chuyện đời thường, những vấn đề nhỏ trong cuộc sống bắt đầu được quan tâm nhiều hơn.
Ngoài ra, việc quá chú trọng đến Thời kỳ Hoàng kim cũng khiến những giai đoạn khác của văn học Nga ít được chú ý.
Chẳng hạn, vào những năm 1930, các nhà phê bình bắt đầu sử dụng thuật ngữ Thời đại Bạc để nói về sự phát triển của thơ trữ tình Nga cuối thế kỷ 19, đặc biệt là trường phái Biểu tượng và trường phái Đỉnh cao. Bartlett đặt câu hỏi: Liệu những nhà thơ thuộc thời kỳ này có thực sự kém giá trị hơn các tác giả của Thời kỳ Hoàng kim?
Những nữ nhà văn bị che khuất sau danh tiếng của các tác giả nam
Khi nhắc đến văn học Nga, phần lớn độc giả thường nghĩ ngay đến Tolstoy, Dostoevsky, Pushkin hay Chekhov. Tuy nhiên, sự nổi tiếng của những nhà văn nam này cũng khiến đóng góp của nhiều nữ tác giả ít được biết đến hơn.Một trong những cái tên được Bartlett nhắc đến là Karolina Pavlova, tác giả tiểu thuyết Cuộc sống hai mặt (1848). Bà cũng giới thiệu ba chị em nhà Khvoshchinskaya, những người được ví như chị em nhà Brontë của Nga.
Một nhân vật đặc biệt khác là Nadezhda Durova, người sử dụng tên Aleksandr Alexandrov khi sáng tác và là tác giả của Cô gái kỵ binh (1836). Sinh ra là nữ, Durova đã sống và chiến đấu với tư cách một người đàn ông trong các cuộc chiến tranh Napoléon. Một số học giả đương thời cũng xem ông là người chuyển giới.
Những vấn đề về vị trí và vai trò của phụ nữ trong xã hội Nga cũng xuất hiện trong nhiều tác phẩm của các nhà văn nam, nhưng cách khắc họa không phải lúc nào cũng giống nhau.
Trong các tác phẩm đầu và giữa thế kỷ 19 của Pushkin, Gogol, Goncharov hay Lermontov, nhân vật nữ thường được lý tưởng hóa và đơn giản hóa. Tolstoy lại có quan điểm bảo thủ hơn. Ông phản đối lời kêu gọi bình đẳng giới của nhà triết học John Stuart Mill và viết Anna Karenina một phần nhằm bảo vệ quan niệm rằng vị trí của người phụ nữ là trong gia đình.
Ở chiều ngược lại, tiểu thuyết Phải làm gì? (1863) của nhà văn theo chủ nghĩa xã hội Nikolay Chernyshevsky lại xây dựng một nhân vật nữ chủ động đấu tranh cho bình đẳng giới. Tác phẩm có ảnh hưởng lớn đến nhiều thế hệ cách mạng sau này, trong đó có Vladimir Lenin.
Đến thời Liên Xô, một số nữ nhà văn được tôn vinh, nhưng cũng có những người bị chính quyền đàn áp.
Trường hợp tiêu biểu là Anna Akhmatova, một trong những nữ thi sĩ nổi bật nhất của nước Nga đầu thế kỷ 20. Trước Cách mạng năm 1917, bà là gương mặt có ảnh hưởng trong giới văn nghệ St. Petersburg.
Dưới thời Stalin, Akhmatova phải trải qua những năm tháng vô cùng khó khăn nhưng vẫn giữ được sự độc lập và phẩm giá nghệ thuật. Trải nghiệm đau đớn nhất của bà được thể hiện trong Requiem (1965), một trường ca viết về những cuộc thanh trừng dưới chế độ Stalin.
Tác phẩm được hình thành từ chính trải nghiệm của Akhmatova khi bà đứng xếp hàng bên ngoài một nhà tù ở Leningrad, chờ tin tức về người con trai bị bắt giữ.
Akhmatova qua đời năm 1966, nhưng phải đến năm 1989, trong thời kỳ cải tổ và cởi mở dưới sự lãnh đạo của Mikhail Gorbachev, Requiem mới được xuất bản tại Nga.
Ba tác phẩm nên đọc nếu muốn bắt đầu với văn học Nga
Nếu chưa từng đọc văn học Nga, bạn không nhất thiết phải bắt đầu ngay với những cuốn tiểu thuyết hàng nghìn trang. Rosamund Bartlett gợi ý ba hướng tiếp cận, từ dễ đọc đến cần nhiều thời gian và trải nghiệm hơn.1. Dành cho người mới bắt đầu: Truyện ngắn của Chekhov
Bartlett khuyên người mới nên bắt đầu bằng một tuyển tập truyện ngắn của Anton Chekhov.
Các tác phẩm của ông thường ngắn gọn, ngôn ngữ giản dị và gần với cách viết hiện đại. Điều đáng chú ý là Chekhov có thể kết hợp sự hài hước với những suy ngẫm sâu sắc về cuộc sống mà không cần đến những tình tiết quá phức tạp.
Nhiều nhà văn nổi tiếng như Katherine Mansfield và Alice Munro từng xem Chekhov là một trong những nhà văn truyện ngắn vĩ đại nhất mọi thời đại.
Vốn được đào tạo về y khoa, Chekhov có khả năng quan sát và phân tích con người rất tinh tế. Ông nhìn thấy cả sự phi lý lẫn bi kịch trong cuộc sống, nhưng luôn dành cho nhân vật một sự cảm thông sâu sắc.
Truyện Người phụ nữ với chú chó nhỏ là một ví dụ tiêu biểu. Dù được viết từ lâu, câu chuyện vẫn được độc giả trên khắp thế giới yêu thích bởi những vấn đề về tình yêu và thân phận con người mà nó đặt ra.
Nhà văn Raymond Carver cũng từng dành nhiều lời ca ngợi cho Chekhov, đặc biệt là khả năng tạo ra những câu chuyện vừa khiến người đọc thích thú, vừa day dứt và xúc động.
2. Dành cho người đọc ở trình độ trung cấp: Anna Karenina của Tolstoy
Nếu muốn thử sức với một cuốn tiểu thuyết dài hơn, Anna Karenina là lựa chọn đáng cân nhắc.
Đây không chỉ là câu chuyện về mối tình ngoài hôn nhân giữa Anna và Vronsky. Tác phẩm còn mở ra nhiều vấn đề khác nhau, khiến người đọc có thể tìm thấy những ý nghĩa mới mỗi khi đọc lại.
Ở lần đọc đầu tiên, bạn có thể bị cuốn hút bởi tình yêu đầy đam mê nhưng cũng nhiều bi kịch của Anna và Vronsky. Khi đọc lại sau nhiều năm, sự quan tâm có thể chuyển sang những câu hỏi sâu hơn: Tình yêu khác gì sự lãng mạn? Một cuộc hôn nhân đổ vỡ bắt nguồn từ đâu? Con người tìm kiếm ý nghĩa cuộc sống và sự tự nhận thức như thế nào?
Nhân vật Levin cũng là một phần quan trọng tạo nên chiều sâu của cuốn sách, với hành trình tìm kiếm ý nghĩa cuộc đời và câu trả lời cho những trăn trở của chính mình.
Theo Bartlett, Anna Karenina còn có thể được đọc như một bức tranh rộng hơn về xã hội Nga. Những rạn nứt trong hôn nhân của các nhân vật có thể được xem là hình ảnh phản chiếu những biến động của xã hội sau khi chế độ nông nô bị bãi bỏ.
Cuốn tiểu thuyết cũng đặt ra những câu hỏi về ảnh hưởng của công nghệ phương Tây đối với nước Nga, từ đường sắt đến máy móc nông nghiệp hiện đại, cũng như mối quan hệ phức tạp giữa lối sống truyền thống của Nga và những thay đổi đến từ châu Âu.




