Đoạn Video
Ảnh
Wandering Earth✔
Thành viên nổi tiếng
Gần 4 triệu cuốn sách giáo khoa thiếu khi năm học mới đã bắt đầu là một con số đáng chú ý. Nhưng điều đáng chú ý hơn lại nằm ở diễn biến chỉ vài ngày sau đó. Ngày 15/09, Bộ Giáo dục và Đào tạo cho biết các địa phương còn thiếu gần 3,92 triệu bản sách giáo khoa. Đến 17h ngày 19/09, con số này giảm xuống còn 908.689 bản, tương đương khoảng 0,37% tổng nhu cầu. Vậy hơn 3 triệu cuốn sách đã biến mất khỏi danh sách thiếu bằng cách nào chỉ trong vài ngày? Câu trả lời cho thấy vấn đề không đơn giản là ngành giáo dục không có đủ sách để cung cấp.
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong những ngày qua, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã điều chuyển hơn 8 triệu bản sách giữa các vùng miền và hơn 2 triệu bản trong nội vùng. Bên cạnh đó, từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9, hơn 10 triệu bản đã được in bổ sung. Như vậy, việc con số thiếu giảm mạnh không đồng nghĩa với việc hàng triệu cuốn sách được sản xuất thần tốc trong vài ngày. Theo quan điểm cá nhân, mình cho rằng một phần đáng kể là sách đã có trong hệ thống nhưng chưa được đưa đến đúng nơi có nhu cầu. Khi rà soát lại số liệu, điều chuyển sách và bổ sung nguồn cung, con số thiếu lập tức giảm xuống rất nhanh.
Chính diễn biến này khiến lời giải thích của Bộ về nguyên nhân thiếu sách cần được nhìn kỹ hơn. Bộ cho rằng năm học này có nhiều yếu tố mới tác động, như lần đầu cả nước sử dụng chung một bộ sách, một số địa phương thực hiện chính sách hỗ trợ sách giáo khoa, việc sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại mạng lưới trường, lớp. Những thay đổi này khiến nhu cầu sách biến động lớn trong thời gian ngắn, trong khi sản xuất, in ấn và cung ứng cần thời gian chuẩn bị. Đây là những yếu tố thực tế, nhưng nếu dùng chúng để giải thích cho tình trạng thiếu hàng triệu cuốn sách thì vẫn có một câu hỏi chưa được trả lời thỏa đáng: những biến động ấy có thực sự nằm ngoài khả năng dự báo của ngành giáo dục?
Việc sắp xếp đơn vị hành chính hay tổ chức lại mạng lưới trường lớp có thể làm thay đổi nơi học sinh học tập, thay đổi đầu mối tiếp nhận và phân phối sách, nhưng không làm tổng số học sinh trên cả nước biến động theo kiểu không thể dự đoán. Một học sinh chuyển từ trường này sang trường khác vẫn là một học sinh cần sách. Một trường được sáp nhập với trường khác không khiến nhu cầu sách của học sinh biến mất. Thậm chí, khi có thay đổi về địa giới hay mạng lưới trường lớp, điều ngành giáo dục cần làm chính là cập nhật dữ liệu để biết học sinh đang ở đâu và lượng sách hiện có phải được chuyển đi như thế nào.
Tương tự, việc năm nay cả nước sử dụng thống nhất một bộ sách cũng không phải một thay đổi xuất hiện bất ngờ vào sát ngày khai giảng. Đây là chủ trương đã được quyết định từ trước. Khi biết toàn bộ học sinh sẽ sử dụng cùng một bộ sách, về lý thuyết, bài toán dự báo nhu cầu từng đầu sách thậm chí còn đơn giản hơn so với giai đoạn các địa phương có thể lựa chọn nhiều bộ sách khác nhau. Ngành giáo dục đã có dữ liệu về số học sinh, số trường và số lớp từ trước khi năm học bắt đầu. Nhu cầu tối thiểu vì thế không phải một biến số bí ẩn.
Hơn nữa, nhu cầu sách giáo khoa thực tế cũng không chỉ đơn giản là mỗi học sinh một bộ. Có gia đình mua thêm một bộ để ở nhà, giúp con không phải mang sách đi về mỗi ngày. Nhà trường có thể cần sách dự phòng, thư viện cũng cần sách, trong khi một số học sinh được cấp hoặc cho mượn sách. Đây đều là những nhu cầu có thể dự báo dựa trên dữ liệu của những năm trước. Nếu hệ thống quản lý tốt, những con số này phải được đưa vào kế hoạch từ đầu chứ không phải đến khi thiếu sách mới phát hiện.
Vì thế, điều đáng bàn ở đây có lẽ không phải là tại sao nhu cầu sách giáo khoa năm nay lại thay đổi, mà là tại sao hệ thống không nhìn thấy sự thay đổi đó đủ sớm. Đây thực chất là một bài toán quản trị dữ liệu. Hãy thử hình dung một hệ thống quản lý sách giáo khoa thống nhất, trong đó Bộ có thể nhìn thấy số học sinh của từng địa phương, từng trường, từng khối; số sách mỗi trường cần; số đã nhận; số đang vận chuyển; số còn thiếu; đồng thời biết kho nào, địa phương nào đang còn dư sách. Khi đó, nếu một tỉnh thiếu 50.000 cuốn trong khi một tỉnh khác đang thừa 70.000 cuốn cùng loại, vấn đề đầu tiên cần xử lý không phải là in thêm 50.000 cuốn mà là điều chuyển số sách đang có.
Thực tế những ngày vừa qua cho thấy cách làm này hoàn toàn có thể thực hiện. Hơn 3 triệu bản được đưa ra khỏi danh sách thiếu trong vài ngày, trong đó có một phần đáng kể đến từ hoạt động điều chuyển và rà soát lại nhu cầu. Điều đó cho thấy năng lực sản xuất không phải là biến số duy nhất quyết định việc một học sinh có sách để học hay không. Khả năng nhìn thấy dữ liệu và điều phối nguồn lực cũng quan trọng không kém.
Bộ Giáo dục và Đào tạo sau đó cũng đã nhận trách nhiệm về công tác dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu chưa theo kịp thực tế, đồng thời cho biết sẽ tăng cường kết nối dữ liệu, theo dõi, dự báo và điều phối chuỗi cung ứng sách giáo khoa. Đây có lẽ mới là phần đáng chú ý nhất sau sự việc lần này. Nếu bài học chỉ dừng lại ở việc phải in thêm sách sớm hơn, vấn đề có thể sẽ lại xuất hiện dưới một hình thức khác. Còn nếu nhìn đây là một vấn đề về dữ liệu và quản trị chuỗi cung ứng, cách giải quyết sẽ căn bản hơn nhiều.
Một hệ thống quản lý hàng chục triệu học sinh không nên phải chờ đến khi phụ huynh đi tìm sách, nhà trường báo thiếu, báo chí phản ánh rồi mới xác định nơi nào thiếu và nơi nào thừa. Trong thời đại dữ liệu, người quản lý đáng lẽ chỉ cần mở một dashboard là có thể nhìn thấy bức tranh gần như tức thời: cả nước cần bao nhiêu sách, từng địa phương cần bao nhiêu, lượng sách đã có ở đâu, đang đi đâu, nơi nào thiếu và nơi nào có thể điều chuyển. Nếu dữ liệu được cập nhật đầy đủ và kết nối xuyên suốt từ trường học đến địa phương, nhà xuất bản và cơ quan quản lý, bài toán cung ứng sách giáo khoa sẽ trở thành một bài toán điều phối, thay vì một cuộc chạy đua xử lý thiếu hụt sau khi năm học đã bắt đầu.
Nhưng câu chuyện dữ liệu trong giáo dục không nên dừng ở những cuốn sách giáo khoa. Nếu được xây dựng và khai thác đúng cách, dữ liệu có thể trở thành nền tảng để quản trị gần như toàn bộ hệ thống giáo dục. Cơ quan quản lý có thể biết ở đâu đang thiếu giáo viên, môn học nào đang thiếu nhân lực, khu vực nào có quy mô học sinh tăng nhanh để chủ động đầu tư trường lớp, nơi nào có tỷ lệ học sinh bỏ học cao để tìm nguyên nhân và có giải pháp phù hợp. Dữ liệu về kết quả học tập, điều kiện trường học, đội ngũ giáo viên và nhiều yếu tố liên quan cũng có thể giúp nhận diện những khu vực đang gặp vấn đề, từ đó xác định nơi nào cần được hỗ trợ thêm thay vì phân bổ nguồn lực theo cách bình quân.
Xa hơn nữa, khi dữ liệu được kết nối đủ tốt, ngành giáo dục có thể chuyển từ cách quản lý chủ yếu dựa trên báo cáo sang quản lý dựa trên những gì đang thực sự diễn ra. Không chỉ biết một trường có bao nhiêu học sinh, mà có thể nhìn thấy xu hướng thay đổi của học sinh; không chỉ biết một địa phương có bao nhiêu giáo viên, mà biết môn nào đang thiếu, môn nào dư và nhu cầu sẽ thay đổi ra sao trong những năm tới; không chỉ biết kết quả một kỳ thi, mà có thể theo dõi chất lượng giáo dục theo thời gian, nhận diện những nơi đang tiến bộ, những nơi đang tụt lại và những vấn đề cần được can thiệp.
Sức mạnh của dữ liệu nằm ở chỗ đó. Dữ liệu không chỉ giúp trả lời câu hỏi "hiện đang có bao nhiêu", mà nếu được tổ chức tốt còn giúp trả lời "đang xảy ra chuyện gì", "vì sao xảy ra" và quan trọng hơn là "sắp cần gì". Với một hệ thống lớn như giáo dục, khả năng này có giá trị rất lớn. Khi dữ liệu được cập nhật đầy đủ, kết nối giữa các cấp và được sử dụng thực sự trong quá trình ra quyết định, rất nhiều nguồn lực có thể được phân bổ chính xác hơn, những vấn đề có thể được phát hiện sớm hơn và những quyết định quản lý có thể dựa trên thực tế thay vì những báo cáo đến sau sự việc.
Cuối cùng, nên nhớ sức mạnh của dữ liệu không nằm ở việc có thật nhiều dữ liệu, mà ở khả năng biến dữ liệu thành thông tin để nhìn thấy vấn đề và thành hành động để giải quyết vấn đề. Với giáo dục, đây có thể là một trong những nguồn lực lớn nhất nhưng vẫn chưa được khai thác hết.
Theo Bộ Giáo dục và Đào tạo, trong những ngày qua, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam đã điều chuyển hơn 8 triệu bản sách giữa các vùng miền và hơn 2 triệu bản trong nội vùng. Bên cạnh đó, từ cuối tháng 8 đến đầu tháng 9, hơn 10 triệu bản đã được in bổ sung. Như vậy, việc con số thiếu giảm mạnh không đồng nghĩa với việc hàng triệu cuốn sách được sản xuất thần tốc trong vài ngày. Theo quan điểm cá nhân, mình cho rằng một phần đáng kể là sách đã có trong hệ thống nhưng chưa được đưa đến đúng nơi có nhu cầu. Khi rà soát lại số liệu, điều chuyển sách và bổ sung nguồn cung, con số thiếu lập tức giảm xuống rất nhanh.
Chính diễn biến này khiến lời giải thích của Bộ về nguyên nhân thiếu sách cần được nhìn kỹ hơn. Bộ cho rằng năm học này có nhiều yếu tố mới tác động, như lần đầu cả nước sử dụng chung một bộ sách, một số địa phương thực hiện chính sách hỗ trợ sách giáo khoa, việc sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức lại mạng lưới trường, lớp. Những thay đổi này khiến nhu cầu sách biến động lớn trong thời gian ngắn, trong khi sản xuất, in ấn và cung ứng cần thời gian chuẩn bị. Đây là những yếu tố thực tế, nhưng nếu dùng chúng để giải thích cho tình trạng thiếu hàng triệu cuốn sách thì vẫn có một câu hỏi chưa được trả lời thỏa đáng: những biến động ấy có thực sự nằm ngoài khả năng dự báo của ngành giáo dục?
Việc sắp xếp đơn vị hành chính hay tổ chức lại mạng lưới trường lớp có thể làm thay đổi nơi học sinh học tập, thay đổi đầu mối tiếp nhận và phân phối sách, nhưng không làm tổng số học sinh trên cả nước biến động theo kiểu không thể dự đoán. Một học sinh chuyển từ trường này sang trường khác vẫn là một học sinh cần sách. Một trường được sáp nhập với trường khác không khiến nhu cầu sách của học sinh biến mất. Thậm chí, khi có thay đổi về địa giới hay mạng lưới trường lớp, điều ngành giáo dục cần làm chính là cập nhật dữ liệu để biết học sinh đang ở đâu và lượng sách hiện có phải được chuyển đi như thế nào.
Tương tự, việc năm nay cả nước sử dụng thống nhất một bộ sách cũng không phải một thay đổi xuất hiện bất ngờ vào sát ngày khai giảng. Đây là chủ trương đã được quyết định từ trước. Khi biết toàn bộ học sinh sẽ sử dụng cùng một bộ sách, về lý thuyết, bài toán dự báo nhu cầu từng đầu sách thậm chí còn đơn giản hơn so với giai đoạn các địa phương có thể lựa chọn nhiều bộ sách khác nhau. Ngành giáo dục đã có dữ liệu về số học sinh, số trường và số lớp từ trước khi năm học bắt đầu. Nhu cầu tối thiểu vì thế không phải một biến số bí ẩn.
Hơn nữa, nhu cầu sách giáo khoa thực tế cũng không chỉ đơn giản là mỗi học sinh một bộ. Có gia đình mua thêm một bộ để ở nhà, giúp con không phải mang sách đi về mỗi ngày. Nhà trường có thể cần sách dự phòng, thư viện cũng cần sách, trong khi một số học sinh được cấp hoặc cho mượn sách. Đây đều là những nhu cầu có thể dự báo dựa trên dữ liệu của những năm trước. Nếu hệ thống quản lý tốt, những con số này phải được đưa vào kế hoạch từ đầu chứ không phải đến khi thiếu sách mới phát hiện.
Vì thế, điều đáng bàn ở đây có lẽ không phải là tại sao nhu cầu sách giáo khoa năm nay lại thay đổi, mà là tại sao hệ thống không nhìn thấy sự thay đổi đó đủ sớm. Đây thực chất là một bài toán quản trị dữ liệu. Hãy thử hình dung một hệ thống quản lý sách giáo khoa thống nhất, trong đó Bộ có thể nhìn thấy số học sinh của từng địa phương, từng trường, từng khối; số sách mỗi trường cần; số đã nhận; số đang vận chuyển; số còn thiếu; đồng thời biết kho nào, địa phương nào đang còn dư sách. Khi đó, nếu một tỉnh thiếu 50.000 cuốn trong khi một tỉnh khác đang thừa 70.000 cuốn cùng loại, vấn đề đầu tiên cần xử lý không phải là in thêm 50.000 cuốn mà là điều chuyển số sách đang có.
Thực tế những ngày vừa qua cho thấy cách làm này hoàn toàn có thể thực hiện. Hơn 3 triệu bản được đưa ra khỏi danh sách thiếu trong vài ngày, trong đó có một phần đáng kể đến từ hoạt động điều chuyển và rà soát lại nhu cầu. Điều đó cho thấy năng lực sản xuất không phải là biến số duy nhất quyết định việc một học sinh có sách để học hay không. Khả năng nhìn thấy dữ liệu và điều phối nguồn lực cũng quan trọng không kém.
Bộ Giáo dục và Đào tạo sau đó cũng đã nhận trách nhiệm về công tác dự báo, tổng hợp và phân tích nhu cầu chưa theo kịp thực tế, đồng thời cho biết sẽ tăng cường kết nối dữ liệu, theo dõi, dự báo và điều phối chuỗi cung ứng sách giáo khoa. Đây có lẽ mới là phần đáng chú ý nhất sau sự việc lần này. Nếu bài học chỉ dừng lại ở việc phải in thêm sách sớm hơn, vấn đề có thể sẽ lại xuất hiện dưới một hình thức khác. Còn nếu nhìn đây là một vấn đề về dữ liệu và quản trị chuỗi cung ứng, cách giải quyết sẽ căn bản hơn nhiều.
Một hệ thống quản lý hàng chục triệu học sinh không nên phải chờ đến khi phụ huynh đi tìm sách, nhà trường báo thiếu, báo chí phản ánh rồi mới xác định nơi nào thiếu và nơi nào thừa. Trong thời đại dữ liệu, người quản lý đáng lẽ chỉ cần mở một dashboard là có thể nhìn thấy bức tranh gần như tức thời: cả nước cần bao nhiêu sách, từng địa phương cần bao nhiêu, lượng sách đã có ở đâu, đang đi đâu, nơi nào thiếu và nơi nào có thể điều chuyển. Nếu dữ liệu được cập nhật đầy đủ và kết nối xuyên suốt từ trường học đến địa phương, nhà xuất bản và cơ quan quản lý, bài toán cung ứng sách giáo khoa sẽ trở thành một bài toán điều phối, thay vì một cuộc chạy đua xử lý thiếu hụt sau khi năm học đã bắt đầu.
Nhưng câu chuyện dữ liệu trong giáo dục không nên dừng ở những cuốn sách giáo khoa. Nếu được xây dựng và khai thác đúng cách, dữ liệu có thể trở thành nền tảng để quản trị gần như toàn bộ hệ thống giáo dục. Cơ quan quản lý có thể biết ở đâu đang thiếu giáo viên, môn học nào đang thiếu nhân lực, khu vực nào có quy mô học sinh tăng nhanh để chủ động đầu tư trường lớp, nơi nào có tỷ lệ học sinh bỏ học cao để tìm nguyên nhân và có giải pháp phù hợp. Dữ liệu về kết quả học tập, điều kiện trường học, đội ngũ giáo viên và nhiều yếu tố liên quan cũng có thể giúp nhận diện những khu vực đang gặp vấn đề, từ đó xác định nơi nào cần được hỗ trợ thêm thay vì phân bổ nguồn lực theo cách bình quân.
Xa hơn nữa, khi dữ liệu được kết nối đủ tốt, ngành giáo dục có thể chuyển từ cách quản lý chủ yếu dựa trên báo cáo sang quản lý dựa trên những gì đang thực sự diễn ra. Không chỉ biết một trường có bao nhiêu học sinh, mà có thể nhìn thấy xu hướng thay đổi của học sinh; không chỉ biết một địa phương có bao nhiêu giáo viên, mà biết môn nào đang thiếu, môn nào dư và nhu cầu sẽ thay đổi ra sao trong những năm tới; không chỉ biết kết quả một kỳ thi, mà có thể theo dõi chất lượng giáo dục theo thời gian, nhận diện những nơi đang tiến bộ, những nơi đang tụt lại và những vấn đề cần được can thiệp.
Sức mạnh của dữ liệu nằm ở chỗ đó. Dữ liệu không chỉ giúp trả lời câu hỏi "hiện đang có bao nhiêu", mà nếu được tổ chức tốt còn giúp trả lời "đang xảy ra chuyện gì", "vì sao xảy ra" và quan trọng hơn là "sắp cần gì". Với một hệ thống lớn như giáo dục, khả năng này có giá trị rất lớn. Khi dữ liệu được cập nhật đầy đủ, kết nối giữa các cấp và được sử dụng thực sự trong quá trình ra quyết định, rất nhiều nguồn lực có thể được phân bổ chính xác hơn, những vấn đề có thể được phát hiện sớm hơn và những quyết định quản lý có thể dựa trên thực tế thay vì những báo cáo đến sau sự việc.
Cuối cùng, nên nhớ sức mạnh của dữ liệu không nằm ở việc có thật nhiều dữ liệu, mà ở khả năng biến dữ liệu thành thông tin để nhìn thấy vấn đề và thành hành động để giải quyết vấn đề. Với giáo dục, đây có thể là một trong những nguồn lực lớn nhất nhưng vẫn chưa được khai thác hết.
