Đoạn Video
Ảnh
Minh Phương
Thành viên nổi tiếng
Trước khi Tuyên Quang và Quảng Trị trở thành tâm điểm của kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026, mỗi khi nhắc đến gian lận thi cử, người ta thường nghĩ ngay đến những chiếc tai nghe siêu nhỏ, camera ngụy trang hay thiết bị AI ngày càng tinh vi. Nhưng sau bản báo cáo tổng kết năm học 2025-2026, Bộ GD&ĐT đã đưa ra một kết luận đáng chú ý: nguyên nhân cốt lõi của những sai phạm nghiêm trọng không nằm ở công nghệ, mà nằm ở con người.
Đó là một sự thừa nhận thẳng thắn, đồng thời gợi nhớ đến vụ gian lận điểm thi chấn động ở Hà Giang năm 2018 - khi mọi sai phạm cũng bắt nguồn từ chính những người được giao nhiệm vụ bảo vệ sự công bằng của kỳ thi.
Trong báo cáo đánh giá năm học 2025-2026 vừa công bố, Bộ GD&ĐT dành một phần đáng kể để nhìn lại những sự cố nghiêm trọng xảy ra tại điểm thi THPT Chuyên Tuyên Quang và THPT Lê Trực (Quảng Trị).
Bộ đánh giá, bên cạnh nhiều vụ thí sinh sử dụng thiết bị công nghệ cao để gian lận, điều đáng lo ngại hơn là các vụ vi phạm đặc biệt nghiêm trọng tại hai điểm thi này đều có chung một nguyên nhân:
Cán bộ thực hiện nhiệm vụ đã cố tình vi phạm quy chế, bỏ qua trách nhiệm được giao.
Đây là lần đầu tiên cơ quan quản lý giáo dục chỉ rõ yếu tố con người là nguyên nhân cốt lõi, thay vì chỉ nhấn mạnh đến những khó khăn do công nghệ hay các lỗ hổng kỹ thuật.
Công nghệ chỉ là công cụ
Trong vài năm trở lại đây, thiết bị gian lận thi cử thay đổi rất nhanh. Tai nghe siêu nhỏ, camera cúc áo, bút ghi hình, kính thông minh, thiết bị truyền dữ liệu siêu nhỏ, thậm chí là AI hỗ trợ giải đề theo thời gian thực.
Bộ GD&ĐT cũng thừa nhận tốc độ phát triển của công nghệ đang vượt xa khả năng nhận diện của nhiều giám thị. Thiết bị kiểm tra chưa đồng bộ, kinh nghiệm xử lý của một bộ phận cán bộ còn hạn chế khiến nhiều trường hợp chỉ bị phát hiện sau khi kết thúc buổi thi.
Nhưng nếu chỉ đổ lỗi cho công nghệ thì chưa đủ.
Bởi công nghệ không thể tự mở niêm phong đề thi, không thể tự sửa bài, không thể tự thay đổi quy trình coi thi, không thể tự bỏ qua các dấu hiệu bất thường. Muốn một vụ gian lận quy mô lớn xảy ra, mắt xích quan trọng nhất vẫn là con người.
Hà Giang 2018: Bài học tưởng đã đủ đắt
Năm 2018, cả nước bàng hoàng khi hàng trăm bài thi tại Hà Giang bị sửa điểm. Sau đó là các vụ việc ở Sơn La, Hòa Bình.
Điểm chung của những vụ việc này không phải là công nghệ quá hiện đại, mà là những người được giao giữ chìa khóa của kỳ thi đã chủ động phá vỡ các hàng rào bảo vệ. Nhiều cán bộ lợi dụng quyền hạn để can thiệp vào bài thi, sửa điểm hoặc tiếp tay cho sai phạm.
Khi đó, ngành giáo dục đã siết chặt nhiều quy định: tăng camera giám sát, niêm phong nhiều lớp, tăng lực lượng công an, hoàn thiện quy trình bảo mật, thay đổi cách quản lý bài thi... Nhiều người cho rằng những biện pháp ấy đủ để ngăn chặn các vụ việc tương tự.
Nhưng tám năm sau, Tuyên Quang và Quảng Trị cho thấy bài toán vẫn chưa được giải quyết triệt để.
Điều đáng sợ nhất không phải AI
Trong báo cáo, Bộ GD&ĐT cũng thừa nhận, công tác quản trị rủi ro còn hạn chế, kiểm soát trách nhiệm cá nhân chưa chặt chẽ, phòng chống gian lận công nghệ cao chưa theo kịp thực tế, bệnh thành tích vẫn tạo áp lực đối với người học và cơ sở giáo dục.
Điều này cho thấy AI hay các thiết bị điện tử chỉ là phần nổi của tảng băng. Nếu tất cả cán bộ thực hiện đúng quy chế, nhiều hành vi gian lận sẽ rất khó có cơ hội thành công. Ngược lại, nếu người giữ "cánh cửa" cố tình mở cửa, thì dù quy trình có nhiều lớp bảo vệ đến đâu cũng có thể bị vô hiệu hóa.
Thi trên máy tính có phải lời giải?
Hướng tới kỳ thi năm 2027, Bộ GD&ĐT dự kiến từng bước triển khai thi trên máy tính tại những địa phương đủ điều kiện.
Đây là xu hướng tất yếu.
Thi trên máy tính có thể giảm nhiều khâu trung gian, hạn chế tiếp xúc trực tiếp với bài thi giấy, tăng khả năng mã hóa dữ liệu, hỗ trợ phát hiện bất thường bằng công nghệ.
Tuy nhiên, kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy số hóa không đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn gian lận. Hệ thống hiện đại vẫn cần những người vận hành trung thực.
Nếu yếu tố con người không được kiểm soát, rủi ro chỉ chuyển từ phòng thi sang hệ thống quản trị dữ liệu.
Khôi phục niềm tin mới là bài toán lớn nhất
Kỳ thi tốt nghiệp THPT không chỉ quyết định việc xét tốt nghiệp hay tuyển sinh đại học. Quan trọng hơn, đó là phép thử về sự công bằng.
Mỗi vụ gian lận không chỉ ảnh hưởng đến vài thí sinh mà còn làm lung lay niềm tin của hàng triệu học sinh và phụ huynh rằng mọi nỗ lực học tập sẽ được đánh giá một cách công bằng.
Chính vì vậy, việc Bộ GD&ĐT thẳng thắn chỉ ra "nguyên nhân cốt lõi là con người" có thể xem là một bước chuyển đáng chú ý trong cách nhìn nhận vấn đề. Khi xác định đúng gốc rễ, các giải pháp cải cách sẽ không chỉ dừng ở việc mua thêm máy dò thiết bị, tăng camera hay ứng dụng AI, mà phải hướng đến việc siết chặt trách nhiệm cá nhân, nâng cao đạo đức công vụ và xây dựng cơ chế giám sát đủ mạnh để không ai có thể hoặc dám đánh đổi sự công bằng của một kỳ thi quốc gia vì bất kỳ lý do nào.
Đó là một sự thừa nhận thẳng thắn, đồng thời gợi nhớ đến vụ gian lận điểm thi chấn động ở Hà Giang năm 2018 - khi mọi sai phạm cũng bắt nguồn từ chính những người được giao nhiệm vụ bảo vệ sự công bằng của kỳ thi.
Trong báo cáo đánh giá năm học 2025-2026 vừa công bố, Bộ GD&ĐT dành một phần đáng kể để nhìn lại những sự cố nghiêm trọng xảy ra tại điểm thi THPT Chuyên Tuyên Quang và THPT Lê Trực (Quảng Trị).
Bộ đánh giá, bên cạnh nhiều vụ thí sinh sử dụng thiết bị công nghệ cao để gian lận, điều đáng lo ngại hơn là các vụ vi phạm đặc biệt nghiêm trọng tại hai điểm thi này đều có chung một nguyên nhân:
Cán bộ thực hiện nhiệm vụ đã cố tình vi phạm quy chế, bỏ qua trách nhiệm được giao.
Đây là lần đầu tiên cơ quan quản lý giáo dục chỉ rõ yếu tố con người là nguyên nhân cốt lõi, thay vì chỉ nhấn mạnh đến những khó khăn do công nghệ hay các lỗ hổng kỹ thuật.
Công nghệ chỉ là công cụ
Trong vài năm trở lại đây, thiết bị gian lận thi cử thay đổi rất nhanh. Tai nghe siêu nhỏ, camera cúc áo, bút ghi hình, kính thông minh, thiết bị truyền dữ liệu siêu nhỏ, thậm chí là AI hỗ trợ giải đề theo thời gian thực.
Bộ GD&ĐT cũng thừa nhận tốc độ phát triển của công nghệ đang vượt xa khả năng nhận diện của nhiều giám thị. Thiết bị kiểm tra chưa đồng bộ, kinh nghiệm xử lý của một bộ phận cán bộ còn hạn chế khiến nhiều trường hợp chỉ bị phát hiện sau khi kết thúc buổi thi.
Nhưng nếu chỉ đổ lỗi cho công nghệ thì chưa đủ.
Bởi công nghệ không thể tự mở niêm phong đề thi, không thể tự sửa bài, không thể tự thay đổi quy trình coi thi, không thể tự bỏ qua các dấu hiệu bất thường. Muốn một vụ gian lận quy mô lớn xảy ra, mắt xích quan trọng nhất vẫn là con người.
Hà Giang 2018: Bài học tưởng đã đủ đắt
Năm 2018, cả nước bàng hoàng khi hàng trăm bài thi tại Hà Giang bị sửa điểm. Sau đó là các vụ việc ở Sơn La, Hòa Bình.
Điểm chung của những vụ việc này không phải là công nghệ quá hiện đại, mà là những người được giao giữ chìa khóa của kỳ thi đã chủ động phá vỡ các hàng rào bảo vệ. Nhiều cán bộ lợi dụng quyền hạn để can thiệp vào bài thi, sửa điểm hoặc tiếp tay cho sai phạm.
Khi đó, ngành giáo dục đã siết chặt nhiều quy định: tăng camera giám sát, niêm phong nhiều lớp, tăng lực lượng công an, hoàn thiện quy trình bảo mật, thay đổi cách quản lý bài thi... Nhiều người cho rằng những biện pháp ấy đủ để ngăn chặn các vụ việc tương tự.
Nhưng tám năm sau, Tuyên Quang và Quảng Trị cho thấy bài toán vẫn chưa được giải quyết triệt để.
Điều đáng sợ nhất không phải AI
Trong báo cáo, Bộ GD&ĐT cũng thừa nhận, công tác quản trị rủi ro còn hạn chế, kiểm soát trách nhiệm cá nhân chưa chặt chẽ, phòng chống gian lận công nghệ cao chưa theo kịp thực tế, bệnh thành tích vẫn tạo áp lực đối với người học và cơ sở giáo dục.
Điều này cho thấy AI hay các thiết bị điện tử chỉ là phần nổi của tảng băng. Nếu tất cả cán bộ thực hiện đúng quy chế, nhiều hành vi gian lận sẽ rất khó có cơ hội thành công. Ngược lại, nếu người giữ "cánh cửa" cố tình mở cửa, thì dù quy trình có nhiều lớp bảo vệ đến đâu cũng có thể bị vô hiệu hóa.
Thi trên máy tính có phải lời giải?
Hướng tới kỳ thi năm 2027, Bộ GD&ĐT dự kiến từng bước triển khai thi trên máy tính tại những địa phương đủ điều kiện.
Đây là xu hướng tất yếu.
Thi trên máy tính có thể giảm nhiều khâu trung gian, hạn chế tiếp xúc trực tiếp với bài thi giấy, tăng khả năng mã hóa dữ liệu, hỗ trợ phát hiện bất thường bằng công nghệ.
Tuy nhiên, kinh nghiệm từ nhiều quốc gia cho thấy số hóa không đồng nghĩa với việc loại bỏ hoàn toàn gian lận. Hệ thống hiện đại vẫn cần những người vận hành trung thực.
Nếu yếu tố con người không được kiểm soát, rủi ro chỉ chuyển từ phòng thi sang hệ thống quản trị dữ liệu.
Khôi phục niềm tin mới là bài toán lớn nhất
Kỳ thi tốt nghiệp THPT không chỉ quyết định việc xét tốt nghiệp hay tuyển sinh đại học. Quan trọng hơn, đó là phép thử về sự công bằng.
Mỗi vụ gian lận không chỉ ảnh hưởng đến vài thí sinh mà còn làm lung lay niềm tin của hàng triệu học sinh và phụ huynh rằng mọi nỗ lực học tập sẽ được đánh giá một cách công bằng.
Chính vì vậy, việc Bộ GD&ĐT thẳng thắn chỉ ra "nguyên nhân cốt lõi là con người" có thể xem là một bước chuyển đáng chú ý trong cách nhìn nhận vấn đề. Khi xác định đúng gốc rễ, các giải pháp cải cách sẽ không chỉ dừng ở việc mua thêm máy dò thiết bị, tăng camera hay ứng dụng AI, mà phải hướng đến việc siết chặt trách nhiệm cá nhân, nâng cao đạo đức công vụ và xây dựng cơ chế giám sát đủ mạnh để không ai có thể hoặc dám đánh đổi sự công bằng của một kỳ thi quốc gia vì bất kỳ lý do nào.
