Đoạn Video
Ảnh
Chuyên Lão Khoa✔
Thành viên nổi tiếng
Trái đất đã quay hơn 4,5 tỷ năm mà chưa từng có một con người nào nhìn thấy nó.
Vậy người đàn ông và người phụ nữ đầu tiên đã xuất hiện như thế nào, khi trước đó chưa hề có con người?
Hang động Morocco và hài cốt 300.000 năm tuổi
Năm 2017, một nhóm khảo cổ khai quật hài cốt của năm người trong một hang động ở dãy núi Igoud, Morocco. Đó là ba người lớn, một thiếu niên và một đứa trẻ khoảng tám tuổi.
Khuôn mặt và cằm của họ rất giống chúng ta ngày nay, chỉ khác là hộp sọ phẳng và dài hơn. Trong hang còn có xương linh dương và ngựa vằn bị săn bắt, các công cụ bằng đá có thể dùng làm đầu giáo, cùng nhiều dấu vết của lửa.
Kết quả xác định niên đại cho thấy chúng khoảng 300.000 năm tuổi, sớm hơn 100.000 năm so với mốc cổ nhất của Homo sapiens được cho là trước đây. Trước đó, lý thuyết được chấp nhận rộng rãi cho rằng loài người có nguồn gốc từ Đông Phi khoảng 200.000 năm trước. Phát hiện này đẩy lùi mốc thời gian và mở rộng phạm vi sang Bắc Phi. Nó cho thấy những người thông thái đã lan rộng khắp lục địa từ rất lâu trước khi rời khỏi châu Phi.
Lịch sử loài người chỉ dài chưa đến 6 giây
Để trả lời câu hỏi ban đầu, trước hết cần thống nhất về mốc thời gian.
Trái đất hình thành khoảng 4,6 tỷ năm trước, ban đầu là một quả cầu lửa liên tục bị bắn phá, nóng đến mức không gì tồn tại được. Khi nhiệt độ giảm, hơi nước lắng xuống thành biển và lớp vỏ ổn định lại. Sự sống xuất hiện cách đây khoảng 3,8 tỷ đến 3,5 tỷ năm. Những sinh vật đầu tiên nhỏ đến mức mắt thường không thấy, không có nhân tế bào và sống nhờ năng lượng hóa học trong nước biển.
Trong một thời gian rất dài sau đó, chúng vẫn là nhân vật chính của hành tinh. Mãi đến kỷ Cambri, khoảng 542 triệu năm trước, các nhóm động vật chính mới xuất hiện gần như tức thì theo thang địa chất. Mắt, vỏ và cơ thể phân đốt lần lượt ra đời, và lần đầu tiên biển cả có cảnh săn mồi và chạy trốn.
Con số hàng tỷ năm khó hình dung, nên hãy nén 4,6 tỷ năm của Trái đất vào một ngày 24 giờ. Sự sống xuất hiện khoảng 4 giờ sáng. Bùng nổ kỷ Cambri phải sau 9 giờ tối mới xảy ra. Khủng long đến rồi đi, tất cả chỉ trong vòng một giờ cuối cùng.
Còn con người? Ba trăm nghìn năm quy đổi ra chưa đến sáu giây. Trong lúc bạn đánh răng, toàn bộ lịch sử loài người đã trôi qua.
Trước sáu giây đó, Trái đất không thiếu sự sống, mà thiếu con người. Không có làng mạc, không có lửa trại, không ai ngắm sao và đặt câu hỏi. Nhân loại không phải điều kiện tiên quyết để hành tinh này tồn tại. Chúng ta là kết quả xuất hiện rất muộn. Hang động ở Morocco nằm ở những giây cuối cùng ấy, và dấu vết lửa trong đó là di tích sinh tồn cổ xưa nhất của "chúng ta" mà người ta có thể chạm vào cho đến nay.
Không có loài vượn nào đột nhiên thức dậy và thành người
Vậy nếu đi ngược từng thế hệ, cha mẹ và ông bà của những người sống cách đây 300.000 năm đến từ đâu?
Câu trả lời không nằm ở một buổi sáng duy nhất. Nó nằm trên một con dốc kéo dài hàng triệu năm.
Khoảng năm đến bảy triệu năm trước, tổ tiên của dòng dõi loài người tách khỏi tổ tiên của dòng dõi tinh tinh. Cần xóa một quan niệm sai lầm phổ biến: tinh tinh trong vườn thú không phải tổ tiên của chúng ta, mà là họ hàng. Hai nhánh cùng xuất phát từ một tổ tiên chung, rồi mỗi nhánh đi con đường riêng, không nhánh nào là tiền thân của nhánh kia.
Điều đầu tiên nhánh người thay đổi không phải bộ não, mà là tư thế đi đứng. Khoảng hai đến bốn triệu năm trước, Australopithecus đã có thể đi thẳng. Năm 1974, một nhóm khảo cổ tìm thấy hóa thạch của một cá thể cái hơn ba triệu năm tuổi ở Ethiopia, được đặt tên là "Lucy". Năm 1976, một nhóm khác phát hiện chuỗi dấu chân thời tiền sử ở Tanzania, cho thấy hai cá thể đi cạnh nhau trên vùng tro núi lửa.
Dấu chân thuyết phục hơn xương. Việc phục dựng xương có thể gây tranh cãi, nhưng dấu chân được in ngay tại chỗ, vào lúc người đó đang đứng và bước đi.
Khi đứng dậy, đôi tay được tự do. Khoảng 1,5 triệu đến 2,5 triệu năm trước, Homo habilis bắt đầu chế tạo và dùng công cụ bằng đá. Lần đầu tiên, nhánh nhân loại này tương tác với thế giới không chỉ bằng cơ thể mà bằng những thứ bên ngoài cơ thể.
Khoảng 1,6 triệu năm trước, Homo erectus di cư khỏi châu Phi, mang chi Homo đến châu Á và châu Âu. Khoảng 250.000 đến 30.000 năm trước, Homo sapiens sơ khai có bộ não khoảng 1.400 mililit, tương tự con người hiện đại. Cuối cùng là Homo sapiens muộn, dòng dõi loài người hiện đại, xuất hiện ở châu Phi khoảng 200.000 năm trước.
Nhìn cả chuỗi này, điều quan trọng nhất là không có con vượn nào đột nhiên thức dậy và trở thành người. Thay đổi diễn ra trong cả quần thể, chứ không ở từng cá thể. Con cái luôn rất giống cha mẹ, giống đến mức đặt cạnh nhau khó mà phân biệt. Nhưng những khác biệt nhỏ ấy tích lũy qua hàng trăm nghìn thế hệ, cho đến khi hai đầu chuỗi trở thành hai loài khác nhau. Bạn không thể chỉ ra "thế hệ đầu tiên", cũng như không thể chỉ ra điểm nào trên con dốc là lúc bắt đầu lên đỉnh.
Chuỗi này cũng không phải một đường thẳng, vì còn có những người khác trên các nhánh phụ. Người Neanderthal xuất hiện khoảng 400.000 năm trước và biến mất khoảng 28.000 năm trước. Lý do biến mất vẫn chưa rõ, có thể liên quan đến cạnh tranh với Homo sapiens, biến đổi khí hậu, bệnh tật và tỷ lệ sinh giảm. Nhiều giả thuyết được đưa ra, nhưng chưa giả thuyết nào được chứng minh. Dù vậy, họ không biến mất hoàn toàn, vì khoảng 1 đến 4% bộ gen của người Á Âu hiện đại có nguồn gốc từ họ.
Tranh cãi còn tiếp diễn. Lý thuyết chủ đạo về nguồn gốc loài người hiện đại ở Đông Á vẫn là nguồn gốc châu Phi. Tuy nhiên, các học giả Trung Quốc đã đề xuất giả thuyết "tiến hóa liên tục với sự lai giống" dựa trên hóa thạch địa phương, và những khám phá mới như "người rồng" khiến bức tranh thêm phức tạp.
Nguồn gốc ngôn ngữ còn rắc rối hơn. Gen FOXP2, liên quan đến khả năng ngôn ngữ, từng được cho là đột biến trong vòng 200.000 năm trước khi con người bắt đầu nói. Một phân tích năm 2018 đã bác bỏ điều đó. Những quan điểm trái ngược này cho thấy lĩnh vực nghiên cứu vẫn đang phát triển.
Eva ty thể và Adam nhiễm sắc thể Y là ai?
Giờ hãy quay lại câu hỏi ban đầu. Nhiều người từng nghe hai cái tên: Eva ty thể (Mitochondrial Eva) và Adam nhiễm sắc thể Y (Y chromosome Adam).
Nhiễm sắc thể ty thể chỉ truyền từ mẹ sang con. Nhiễm sắc thể Y chỉ truyền từ cha sang con trai. Cả hai đều không tái tổ hợp, và các đột biến tích lũy theo chu kỳ, nên chúng giống hai sợi dây không thắt nút có thể lần ngược lên.
Năm 1987, các nhà nghiên cứu công bố phân tích DNA ty thể từ nhiều quần thể trên tạp chí Nature. Kết quả cho thấy mọi con người hiện đại đều có chung một tổ tiên bên mẹ gần nhất, là một phụ nữ châu Phi sống cách đây khoảng 150.000 đến 200.000 năm. Nghiên cứu về nhiễm sắc thể Y sau đó cũng xác định một tổ tiên bên cha gần nhất, là một người đàn ông châu Phi sống cách đây khoảng 200.000 đến 300.000 năm.
Cách đặt tên quá hoa mỹ này khiến nhiều người hiểu lầm. Hai người ấy không phải một cặp đôi, cũng không phải người đàn ông và người phụ nữ duy nhất trên Trái đất lúc đó. Xung quanh họ có hàng nghìn người khác, cũng yêu nhau, có con cái, sống đến già rồi qua đời. Chỉ là các thế hệ sau của họ hoặc không có con gái, hoặc không có con trai, nên dòng ty thể hay dòng Y bị đứt giữa chừng. Điều đó không có nghĩa họ không có hậu duệ. Dòng máu của họ rất có thể vẫn nằm trong bạn, chỉ là không đi qua đường ty thể hay đường nhiễm sắc thể Y.
Nói cách khác, lần theo gia phả chỉ dẫn đến điểm cuối cùng của một dòng, chứ không phải khởi nguồn của nhân loại. Eva có mẹ, mẹ của Eva lại có mẹ, cứ thế nối tiếp.
Sự khác biệt giữa nam và nữ có từ bao giờ?
Câu trả lời còn bất ngờ hơn: nó có từ rất lâu trước khi nhân loại xuất hiện.
Khoảng 1,8 tỷ năm trước, tế bào nhân chuẩn có nhân xuất hiện, tạo điều kiện cho sinh sản hữu tính. Sự phân hóa giới tính bắt đầu không muộn hơn 600 triệu năm trước. Nghĩa là hàng trăm triệu năm trước khi Australopithecus đầu tiên đứng thẳng, phân biệt nam và nữ đã tồn tại trên hành tinh này.
Động vật có vú luôn có con đực và con cái, và con người chỉ tiếp tục dùng hệ thống cũ đó. Người có nhiễm sắc thể XY phát triển thành nam, người có nhiễm sắc thể XX phát triển thành nữ.
Câu trả lời cho câu hỏi ban đầu
Người đàn ông đầu tiên và người phụ nữ đầu tiên không phải hai cá nhân cụ thể sinh vào một năm, một tháng cụ thể. Nhân loại tiến hóa dần từ một quần thể, và không có một điểm khởi đầu duy nhất để chỉ ra.
Những câu chuyện về người xưa nặn tượng từ đất sét phản ánh nỗi thắc mắc về nguồn gốc trong thời kỳ tiền khoa học. Nỗi thắc mắc ấy vẫn còn đến nay, chỉ là sau này mới được giải đáp bằng hóa thạch và gen.
Câu trả lời này có thể không đơn giản như thần thoại, nhưng nó sâu sắc hơn. Bảy tỷ người trên thế giới đều có thể truy tổ tiên về một người phụ nữ châu Phi ở phía mẹ và một người đàn ông châu Phi ở phía cha. Những khác biệt về màu da, ngôn ngữ và ngoại hình, vốn bị tranh cãi qua nhiều thế kỷ, chỉ là một lớp sơn mỏng phủ lên trong vài chục nghìn năm cuối của dòng thời gian này.
Hãy quay lại hang động ở Morocco. Ba trăm nghìn năm trước, những người Homo sapiens ấy để lại dấu vết của lửa và xương linh dương. Họ không để lại tên, và cũng không biết rằng một ngày nào đó các thế hệ sau sẽ khai quật và xác định niên đại cho họ.
Họ không phải người đàn ông và người phụ nữ đầu tiên, vì hai người đó chưa từng tồn tại. Nhưng mỗi người trên Trái đất hôm nay đều nhận được lửa từ nhóm người ấy.
Vậy người đàn ông và người phụ nữ đầu tiên đã xuất hiện như thế nào, khi trước đó chưa hề có con người?
Hang động Morocco và hài cốt 300.000 năm tuổi
Năm 2017, một nhóm khảo cổ khai quật hài cốt của năm người trong một hang động ở dãy núi Igoud, Morocco. Đó là ba người lớn, một thiếu niên và một đứa trẻ khoảng tám tuổi.
Khuôn mặt và cằm của họ rất giống chúng ta ngày nay, chỉ khác là hộp sọ phẳng và dài hơn. Trong hang còn có xương linh dương và ngựa vằn bị săn bắt, các công cụ bằng đá có thể dùng làm đầu giáo, cùng nhiều dấu vết của lửa.
Kết quả xác định niên đại cho thấy chúng khoảng 300.000 năm tuổi, sớm hơn 100.000 năm so với mốc cổ nhất của Homo sapiens được cho là trước đây. Trước đó, lý thuyết được chấp nhận rộng rãi cho rằng loài người có nguồn gốc từ Đông Phi khoảng 200.000 năm trước. Phát hiện này đẩy lùi mốc thời gian và mở rộng phạm vi sang Bắc Phi. Nó cho thấy những người thông thái đã lan rộng khắp lục địa từ rất lâu trước khi rời khỏi châu Phi.
Lịch sử loài người chỉ dài chưa đến 6 giây
Để trả lời câu hỏi ban đầu, trước hết cần thống nhất về mốc thời gian.
Trái đất hình thành khoảng 4,6 tỷ năm trước, ban đầu là một quả cầu lửa liên tục bị bắn phá, nóng đến mức không gì tồn tại được. Khi nhiệt độ giảm, hơi nước lắng xuống thành biển và lớp vỏ ổn định lại. Sự sống xuất hiện cách đây khoảng 3,8 tỷ đến 3,5 tỷ năm. Những sinh vật đầu tiên nhỏ đến mức mắt thường không thấy, không có nhân tế bào và sống nhờ năng lượng hóa học trong nước biển.
Trong một thời gian rất dài sau đó, chúng vẫn là nhân vật chính của hành tinh. Mãi đến kỷ Cambri, khoảng 542 triệu năm trước, các nhóm động vật chính mới xuất hiện gần như tức thì theo thang địa chất. Mắt, vỏ và cơ thể phân đốt lần lượt ra đời, và lần đầu tiên biển cả có cảnh săn mồi và chạy trốn.
Con số hàng tỷ năm khó hình dung, nên hãy nén 4,6 tỷ năm của Trái đất vào một ngày 24 giờ. Sự sống xuất hiện khoảng 4 giờ sáng. Bùng nổ kỷ Cambri phải sau 9 giờ tối mới xảy ra. Khủng long đến rồi đi, tất cả chỉ trong vòng một giờ cuối cùng.
Còn con người? Ba trăm nghìn năm quy đổi ra chưa đến sáu giây. Trong lúc bạn đánh răng, toàn bộ lịch sử loài người đã trôi qua.
Trước sáu giây đó, Trái đất không thiếu sự sống, mà thiếu con người. Không có làng mạc, không có lửa trại, không ai ngắm sao và đặt câu hỏi. Nhân loại không phải điều kiện tiên quyết để hành tinh này tồn tại. Chúng ta là kết quả xuất hiện rất muộn. Hang động ở Morocco nằm ở những giây cuối cùng ấy, và dấu vết lửa trong đó là di tích sinh tồn cổ xưa nhất của "chúng ta" mà người ta có thể chạm vào cho đến nay.
Không có loài vượn nào đột nhiên thức dậy và thành người
Vậy nếu đi ngược từng thế hệ, cha mẹ và ông bà của những người sống cách đây 300.000 năm đến từ đâu?
Câu trả lời không nằm ở một buổi sáng duy nhất. Nó nằm trên một con dốc kéo dài hàng triệu năm.
Khoảng năm đến bảy triệu năm trước, tổ tiên của dòng dõi loài người tách khỏi tổ tiên của dòng dõi tinh tinh. Cần xóa một quan niệm sai lầm phổ biến: tinh tinh trong vườn thú không phải tổ tiên của chúng ta, mà là họ hàng. Hai nhánh cùng xuất phát từ một tổ tiên chung, rồi mỗi nhánh đi con đường riêng, không nhánh nào là tiền thân của nhánh kia.
Điều đầu tiên nhánh người thay đổi không phải bộ não, mà là tư thế đi đứng. Khoảng hai đến bốn triệu năm trước, Australopithecus đã có thể đi thẳng. Năm 1974, một nhóm khảo cổ tìm thấy hóa thạch của một cá thể cái hơn ba triệu năm tuổi ở Ethiopia, được đặt tên là "Lucy". Năm 1976, một nhóm khác phát hiện chuỗi dấu chân thời tiền sử ở Tanzania, cho thấy hai cá thể đi cạnh nhau trên vùng tro núi lửa.
Dấu chân thuyết phục hơn xương. Việc phục dựng xương có thể gây tranh cãi, nhưng dấu chân được in ngay tại chỗ, vào lúc người đó đang đứng và bước đi.
Khi đứng dậy, đôi tay được tự do. Khoảng 1,5 triệu đến 2,5 triệu năm trước, Homo habilis bắt đầu chế tạo và dùng công cụ bằng đá. Lần đầu tiên, nhánh nhân loại này tương tác với thế giới không chỉ bằng cơ thể mà bằng những thứ bên ngoài cơ thể.
Khoảng 1,6 triệu năm trước, Homo erectus di cư khỏi châu Phi, mang chi Homo đến châu Á và châu Âu. Khoảng 250.000 đến 30.000 năm trước, Homo sapiens sơ khai có bộ não khoảng 1.400 mililit, tương tự con người hiện đại. Cuối cùng là Homo sapiens muộn, dòng dõi loài người hiện đại, xuất hiện ở châu Phi khoảng 200.000 năm trước.
Nhìn cả chuỗi này, điều quan trọng nhất là không có con vượn nào đột nhiên thức dậy và trở thành người. Thay đổi diễn ra trong cả quần thể, chứ không ở từng cá thể. Con cái luôn rất giống cha mẹ, giống đến mức đặt cạnh nhau khó mà phân biệt. Nhưng những khác biệt nhỏ ấy tích lũy qua hàng trăm nghìn thế hệ, cho đến khi hai đầu chuỗi trở thành hai loài khác nhau. Bạn không thể chỉ ra "thế hệ đầu tiên", cũng như không thể chỉ ra điểm nào trên con dốc là lúc bắt đầu lên đỉnh.
Chuỗi này cũng không phải một đường thẳng, vì còn có những người khác trên các nhánh phụ. Người Neanderthal xuất hiện khoảng 400.000 năm trước và biến mất khoảng 28.000 năm trước. Lý do biến mất vẫn chưa rõ, có thể liên quan đến cạnh tranh với Homo sapiens, biến đổi khí hậu, bệnh tật và tỷ lệ sinh giảm. Nhiều giả thuyết được đưa ra, nhưng chưa giả thuyết nào được chứng minh. Dù vậy, họ không biến mất hoàn toàn, vì khoảng 1 đến 4% bộ gen của người Á Âu hiện đại có nguồn gốc từ họ.
Tranh cãi còn tiếp diễn. Lý thuyết chủ đạo về nguồn gốc loài người hiện đại ở Đông Á vẫn là nguồn gốc châu Phi. Tuy nhiên, các học giả Trung Quốc đã đề xuất giả thuyết "tiến hóa liên tục với sự lai giống" dựa trên hóa thạch địa phương, và những khám phá mới như "người rồng" khiến bức tranh thêm phức tạp.
Nguồn gốc ngôn ngữ còn rắc rối hơn. Gen FOXP2, liên quan đến khả năng ngôn ngữ, từng được cho là đột biến trong vòng 200.000 năm trước khi con người bắt đầu nói. Một phân tích năm 2018 đã bác bỏ điều đó. Những quan điểm trái ngược này cho thấy lĩnh vực nghiên cứu vẫn đang phát triển.
Eva ty thể và Adam nhiễm sắc thể Y là ai?
Giờ hãy quay lại câu hỏi ban đầu. Nhiều người từng nghe hai cái tên: Eva ty thể (Mitochondrial Eva) và Adam nhiễm sắc thể Y (Y chromosome Adam).
Nhiễm sắc thể ty thể chỉ truyền từ mẹ sang con. Nhiễm sắc thể Y chỉ truyền từ cha sang con trai. Cả hai đều không tái tổ hợp, và các đột biến tích lũy theo chu kỳ, nên chúng giống hai sợi dây không thắt nút có thể lần ngược lên.
Năm 1987, các nhà nghiên cứu công bố phân tích DNA ty thể từ nhiều quần thể trên tạp chí Nature. Kết quả cho thấy mọi con người hiện đại đều có chung một tổ tiên bên mẹ gần nhất, là một phụ nữ châu Phi sống cách đây khoảng 150.000 đến 200.000 năm. Nghiên cứu về nhiễm sắc thể Y sau đó cũng xác định một tổ tiên bên cha gần nhất, là một người đàn ông châu Phi sống cách đây khoảng 200.000 đến 300.000 năm.
Cách đặt tên quá hoa mỹ này khiến nhiều người hiểu lầm. Hai người ấy không phải một cặp đôi, cũng không phải người đàn ông và người phụ nữ duy nhất trên Trái đất lúc đó. Xung quanh họ có hàng nghìn người khác, cũng yêu nhau, có con cái, sống đến già rồi qua đời. Chỉ là các thế hệ sau của họ hoặc không có con gái, hoặc không có con trai, nên dòng ty thể hay dòng Y bị đứt giữa chừng. Điều đó không có nghĩa họ không có hậu duệ. Dòng máu của họ rất có thể vẫn nằm trong bạn, chỉ là không đi qua đường ty thể hay đường nhiễm sắc thể Y.
Nói cách khác, lần theo gia phả chỉ dẫn đến điểm cuối cùng của một dòng, chứ không phải khởi nguồn của nhân loại. Eva có mẹ, mẹ của Eva lại có mẹ, cứ thế nối tiếp.
Sự khác biệt giữa nam và nữ có từ bao giờ?
Câu trả lời còn bất ngờ hơn: nó có từ rất lâu trước khi nhân loại xuất hiện.
Khoảng 1,8 tỷ năm trước, tế bào nhân chuẩn có nhân xuất hiện, tạo điều kiện cho sinh sản hữu tính. Sự phân hóa giới tính bắt đầu không muộn hơn 600 triệu năm trước. Nghĩa là hàng trăm triệu năm trước khi Australopithecus đầu tiên đứng thẳng, phân biệt nam và nữ đã tồn tại trên hành tinh này.
Động vật có vú luôn có con đực và con cái, và con người chỉ tiếp tục dùng hệ thống cũ đó. Người có nhiễm sắc thể XY phát triển thành nam, người có nhiễm sắc thể XX phát triển thành nữ.
Câu trả lời cho câu hỏi ban đầu
Người đàn ông đầu tiên và người phụ nữ đầu tiên không phải hai cá nhân cụ thể sinh vào một năm, một tháng cụ thể. Nhân loại tiến hóa dần từ một quần thể, và không có một điểm khởi đầu duy nhất để chỉ ra.
Những câu chuyện về người xưa nặn tượng từ đất sét phản ánh nỗi thắc mắc về nguồn gốc trong thời kỳ tiền khoa học. Nỗi thắc mắc ấy vẫn còn đến nay, chỉ là sau này mới được giải đáp bằng hóa thạch và gen.
Câu trả lời này có thể không đơn giản như thần thoại, nhưng nó sâu sắc hơn. Bảy tỷ người trên thế giới đều có thể truy tổ tiên về một người phụ nữ châu Phi ở phía mẹ và một người đàn ông châu Phi ở phía cha. Những khác biệt về màu da, ngôn ngữ và ngoại hình, vốn bị tranh cãi qua nhiều thế kỷ, chỉ là một lớp sơn mỏng phủ lên trong vài chục nghìn năm cuối của dòng thời gian này.
Hãy quay lại hang động ở Morocco. Ba trăm nghìn năm trước, những người Homo sapiens ấy để lại dấu vết của lửa và xương linh dương. Họ không để lại tên, và cũng không biết rằng một ngày nào đó các thế hệ sau sẽ khai quật và xác định niên đại cho họ.
Họ không phải người đàn ông và người phụ nữ đầu tiên, vì hai người đó chưa từng tồn tại. Nhưng mỗi người trên Trái đất hôm nay đều nhận được lửa từ nhóm người ấy.
