Đoạn Video
Ảnh
Chubby
Thành viên nổi tiếng
Sự xuất hiện của The Odyssey dưới bàn tay Christopher Nolan một lần nữa đưa sử thi của Homer trở lại trung tâm của văn hóa đại chúng. Câu chuyện về Odysseus, vị tướng Hy Lạp sau cuộc chiến thành Troy phải trải qua một hành trình đầy hiểm nguy để trở về Ithaca, vốn đã được chuyển thể nhiều lần. Nhưng điều khiến phiên bản của Nolan gây tranh luận không chỉ nằm ở cách ông kể lại câu chuyện, mà còn ở một câu hỏi lớn hơn: chúng ta đang thực sự nhìn thấy điều gì khi đọc một sử thi ra đời cách đây hàng thiên niên kỷ?
Trước hết cần từ bỏ một cách hiểu đơn giản: Iliad và Odyssey không nên được xem như những "tiểu thuyết cổ đại". Chúng được hình thành trên nền tảng một truyền thống thơ ca truyền miệng lâu đời, chứa nhiều công thức, sự lặp lại và các lớp chất liệu lịch sử khác nhau. Nhưng điều đó không có nghĩa tác phẩm chỉ là kết quả của việc nhiều thế hệ nối tiếp nhau ghép các mảnh truyện lại. Chính cách nhà thơ tổ chức những chất liệu truyền thống thành một cấu trúc nghệ thuật thống nhất mới tạo nên giá trị đặc biệt của Homer. Vì vậy, câu hỏi Homer có thực sự là một cá nhân lịch sử hay không có thể quan trọng về mặt nghiên cứu, nhưng không nên che khuất câu hỏi quan trọng hơn: Iliad và Odyssey có cấu trúc và ý nghĩa thống nhất đến mức nào?
Niên đại cũng cần được đặt trong đúng bối cảnh. Các sử thi kể về một thời đại anh hùng gắn với thế giới Mycenae, nhưng được định hình trong một thời kỳ lịch sử khác, khi các thành bang Hy Lạp đang nổi lên và chữ viết xuất hiện trở lại. Vì vậy, Homer không đơn thuần ghi chép lịch sử. Ông kết hợp những chất liệu thuộc nhiều thời đại để tạo nên một thế giới nghệ thuật mới. Đây cũng là lý do không nên dùng sử thi như một tài liệu lịch sử thuần túy, nhưng cũng không nên tách hoàn toàn nó khỏi những bối cảnh lịch sử đã tạo nên tác phẩm.
Muốn hiểu Odyssey, vì thế cũng cần đặt nó bên cạnh Iliad. Hai sử thi không phải hai câu chuyện hoàn toàn độc lập mà tạo thành một thế giới chung về anh hùng, thần linh, tự nhiên, con người và chính trị. Nếu Iliad tập trung vào Achilles và câu hỏi làm thế nào để trở thành một anh hùng, thì Odyssey đặt ra một vấn đề khác: làm thế nào để một anh hùng trở lại làm một con người bình thường?
Achilles đại diện cho sức mạnh anh hùng được đẩy tới giới hạn. Anh vừa tiến gần đến thần thánh bởi sức mạnh, lòng can đảm và sự coi thường cái chết, vừa tiến gần đến thú tính bởi cơn giận dữ và bạo lực. Hector lại gần với con người hơn, bởi bi kịch của ông nằm trong xung đột giữa danh dự cá nhân và nghĩa vụ với cộng đồng. Còn Odysseus đại diện cho một kiểu anh hùng khác: sự tháo vát, khả năng thích nghi, kỹ năng chính trị và năng lực sinh tồn. Ông không chỉ chiến đấu mà còn phải tìm cách đưa bản thân trở lại thế giới của gia đình, phong tục và cộng đồng.
Đó cũng là lý do Odyssey có sức sống đặc biệt trong xã hội hiện đại. Hành trình của Odysseus không đơn giản là một chuyến trở về địa lý. Nó là quá trình một con người đã đi qua thế giới của bạo lực, thiên nhiên và những điều phi nhân loại để tìm lại vị trí của mình trong một thế giới có gia đình, luật lệ, nghi lễ và cộng đồng. Hình ảnh chiếc giường cây trong cuộc đoàn tụ với Penelope là biểu tượng tiêu biểu: nó vừa gắn với tự nhiên, vừa là sản phẩm của kỹ năng con người, đồng thời xác nhận hôn nhân, gia đình và danh tính của Odysseus.
Hình ảnh Cyclops cũng cho thấy chiều sâu chính trị của Odyssey. Polyphemus không chỉ là một con quái vật. Xã hội Cyclops có đất đai màu mỡ và khả năng tự cung tự cấp, nhưng không có thành bang, hội đồng hay luật lệ công cộng. Mỗi người tự quyết định cho gia đình mình. Vì thế, Cyclops trở thành biểu tượng cho trạng thái tiền chính trị, nơi con người tồn tại nhưng chưa thực sự bước vào đời sống cộng đồng. Từ Plato, Aristotle đến Vico và nhiều nhà tư tưởng khác, hình tượng này tiếp tục được sử dụng để suy nghĩ về cách con người vượt khỏi sự cô lập của cái tôi và bước vào thế giới của luật pháp, văn hóa và chính trị.
Một điểm khác biệt quan trọng nữa nằm ở đạo đức. Người hiện đại thường có xu hướng đánh giá nhân vật bằng những khái niệm như đúng và sai, thiện và ác, tội lỗi và trách nhiệm. Nhưng thế giới của Homer vận hành nhiều hơn theo những phạm trù như sự xuất sắc, danh dự và hổ thẹn. Điều đó không có nghĩa các sử thi Homer không có đạo đức. Anh hùng vẫn bị ràng buộc bởi cộng đồng, tình bạn, họ hàng, lòng hiếu khách, lời thề và trật tự thần thánh. Chính sự xung đột giữa những giá trị này tạo nên tính bi kịch của Iliad và Odyssey.
Đây cũng là điểm cần lưu ý khi xem bản chuyển thể của Nolan. Nếu Odysseus trong phim được đặt trong một tâm thế gần với khái niệm "tội lỗi" hiện đại, thì đó là dấu ấn của cách con người ngày nay đọc lại Homer. Odysseus của sử thi gốc không được xây dựng như một người luôn day dứt về tội lỗi của chiến tranh. Ông là một người sống sót, một nhà lãnh đạo cố gắng bảo vệ đồng đội và trở về nhà, dù nhiều lần bất lực trước sự tham lam và ngu dốt của chính những người đi cùng mình.
Cuối cùng, muốn đọc Odyssey đúng cách, có lẽ chúng ta không nên quá chú ý đến câu hỏi "chuyện gì xảy ra tiếp theo?". Sử thi Homer không được tổ chức giống tiểu thuyết hiện đại, nơi tốc độ và cao trào giữ vai trò trung tâm. Khi Eurycleia nhận ra Odysseus qua vết sẹo trên chân, câu chuyện đột ngột dừng lại để kể nguồn gốc của vết sẹo. Với độc giả hiện đại, đây có thể giống một sự ngắt nhịp, nhưng trong cấu trúc sử thi, nó giúp mở rộng thế giới của nhân vật, ký ức và danh tính.
Vì vậy, cách tốt nhất để tiếp cận Homer không phải là hỏi "Homer muốn kể chuyện gì?", mà là hỏi "Tại sao câu chuyện này lại được kể ở đây?". Iliad và Odyssey không chỉ kể về những anh hùng và quái vật. Chúng suy ngẫm về cách con người sống giữa tự nhiên và văn hóa, giữa sức mạnh cá nhân và cộng đồng, giữa tự do và số phận. Và chính vì những câu hỏi ấy chưa bao giờ biến mất, các sử thi của Homer vẫn có thể được đọc lại, chuyển thể và tranh luận sau hàng nghìn năm.
AI hỗ trợ sắp xếp lại thông tin
Trước hết cần từ bỏ một cách hiểu đơn giản: Iliad và Odyssey không nên được xem như những "tiểu thuyết cổ đại". Chúng được hình thành trên nền tảng một truyền thống thơ ca truyền miệng lâu đời, chứa nhiều công thức, sự lặp lại và các lớp chất liệu lịch sử khác nhau. Nhưng điều đó không có nghĩa tác phẩm chỉ là kết quả của việc nhiều thế hệ nối tiếp nhau ghép các mảnh truyện lại. Chính cách nhà thơ tổ chức những chất liệu truyền thống thành một cấu trúc nghệ thuật thống nhất mới tạo nên giá trị đặc biệt của Homer. Vì vậy, câu hỏi Homer có thực sự là một cá nhân lịch sử hay không có thể quan trọng về mặt nghiên cứu, nhưng không nên che khuất câu hỏi quan trọng hơn: Iliad và Odyssey có cấu trúc và ý nghĩa thống nhất đến mức nào?
Niên đại cũng cần được đặt trong đúng bối cảnh. Các sử thi kể về một thời đại anh hùng gắn với thế giới Mycenae, nhưng được định hình trong một thời kỳ lịch sử khác, khi các thành bang Hy Lạp đang nổi lên và chữ viết xuất hiện trở lại. Vì vậy, Homer không đơn thuần ghi chép lịch sử. Ông kết hợp những chất liệu thuộc nhiều thời đại để tạo nên một thế giới nghệ thuật mới. Đây cũng là lý do không nên dùng sử thi như một tài liệu lịch sử thuần túy, nhưng cũng không nên tách hoàn toàn nó khỏi những bối cảnh lịch sử đã tạo nên tác phẩm.
Muốn hiểu Odyssey, vì thế cũng cần đặt nó bên cạnh Iliad. Hai sử thi không phải hai câu chuyện hoàn toàn độc lập mà tạo thành một thế giới chung về anh hùng, thần linh, tự nhiên, con người và chính trị. Nếu Iliad tập trung vào Achilles và câu hỏi làm thế nào để trở thành một anh hùng, thì Odyssey đặt ra một vấn đề khác: làm thế nào để một anh hùng trở lại làm một con người bình thường?
Achilles đại diện cho sức mạnh anh hùng được đẩy tới giới hạn. Anh vừa tiến gần đến thần thánh bởi sức mạnh, lòng can đảm và sự coi thường cái chết, vừa tiến gần đến thú tính bởi cơn giận dữ và bạo lực. Hector lại gần với con người hơn, bởi bi kịch của ông nằm trong xung đột giữa danh dự cá nhân và nghĩa vụ với cộng đồng. Còn Odysseus đại diện cho một kiểu anh hùng khác: sự tháo vát, khả năng thích nghi, kỹ năng chính trị và năng lực sinh tồn. Ông không chỉ chiến đấu mà còn phải tìm cách đưa bản thân trở lại thế giới của gia đình, phong tục và cộng đồng.
Đó cũng là lý do Odyssey có sức sống đặc biệt trong xã hội hiện đại. Hành trình của Odysseus không đơn giản là một chuyến trở về địa lý. Nó là quá trình một con người đã đi qua thế giới của bạo lực, thiên nhiên và những điều phi nhân loại để tìm lại vị trí của mình trong một thế giới có gia đình, luật lệ, nghi lễ và cộng đồng. Hình ảnh chiếc giường cây trong cuộc đoàn tụ với Penelope là biểu tượng tiêu biểu: nó vừa gắn với tự nhiên, vừa là sản phẩm của kỹ năng con người, đồng thời xác nhận hôn nhân, gia đình và danh tính của Odysseus.
Hình ảnh Cyclops cũng cho thấy chiều sâu chính trị của Odyssey. Polyphemus không chỉ là một con quái vật. Xã hội Cyclops có đất đai màu mỡ và khả năng tự cung tự cấp, nhưng không có thành bang, hội đồng hay luật lệ công cộng. Mỗi người tự quyết định cho gia đình mình. Vì thế, Cyclops trở thành biểu tượng cho trạng thái tiền chính trị, nơi con người tồn tại nhưng chưa thực sự bước vào đời sống cộng đồng. Từ Plato, Aristotle đến Vico và nhiều nhà tư tưởng khác, hình tượng này tiếp tục được sử dụng để suy nghĩ về cách con người vượt khỏi sự cô lập của cái tôi và bước vào thế giới của luật pháp, văn hóa và chính trị.
Một điểm khác biệt quan trọng nữa nằm ở đạo đức. Người hiện đại thường có xu hướng đánh giá nhân vật bằng những khái niệm như đúng và sai, thiện và ác, tội lỗi và trách nhiệm. Nhưng thế giới của Homer vận hành nhiều hơn theo những phạm trù như sự xuất sắc, danh dự và hổ thẹn. Điều đó không có nghĩa các sử thi Homer không có đạo đức. Anh hùng vẫn bị ràng buộc bởi cộng đồng, tình bạn, họ hàng, lòng hiếu khách, lời thề và trật tự thần thánh. Chính sự xung đột giữa những giá trị này tạo nên tính bi kịch của Iliad và Odyssey.
Đây cũng là điểm cần lưu ý khi xem bản chuyển thể của Nolan. Nếu Odysseus trong phim được đặt trong một tâm thế gần với khái niệm "tội lỗi" hiện đại, thì đó là dấu ấn của cách con người ngày nay đọc lại Homer. Odysseus của sử thi gốc không được xây dựng như một người luôn day dứt về tội lỗi của chiến tranh. Ông là một người sống sót, một nhà lãnh đạo cố gắng bảo vệ đồng đội và trở về nhà, dù nhiều lần bất lực trước sự tham lam và ngu dốt của chính những người đi cùng mình.
Cuối cùng, muốn đọc Odyssey đúng cách, có lẽ chúng ta không nên quá chú ý đến câu hỏi "chuyện gì xảy ra tiếp theo?". Sử thi Homer không được tổ chức giống tiểu thuyết hiện đại, nơi tốc độ và cao trào giữ vai trò trung tâm. Khi Eurycleia nhận ra Odysseus qua vết sẹo trên chân, câu chuyện đột ngột dừng lại để kể nguồn gốc của vết sẹo. Với độc giả hiện đại, đây có thể giống một sự ngắt nhịp, nhưng trong cấu trúc sử thi, nó giúp mở rộng thế giới của nhân vật, ký ức và danh tính.
Vì vậy, cách tốt nhất để tiếp cận Homer không phải là hỏi "Homer muốn kể chuyện gì?", mà là hỏi "Tại sao câu chuyện này lại được kể ở đây?". Iliad và Odyssey không chỉ kể về những anh hùng và quái vật. Chúng suy ngẫm về cách con người sống giữa tự nhiên và văn hóa, giữa sức mạnh cá nhân và cộng đồng, giữa tự do và số phận. Và chính vì những câu hỏi ấy chưa bao giờ biến mất, các sử thi của Homer vẫn có thể được đọc lại, chuyển thể và tranh luận sau hàng nghìn năm.
AI hỗ trợ sắp xếp lại thông tin
