Đoạn Video
Ảnh
Lê Nhã Linh✔
Thành viên nổi tiếng
Iran đề xuất mở lại eo biển Hormuz trong vòng 7 ngày và nối lại đàm phán hạt nhân với Mỹ, nhưng Tổng thống Donald Trump tuyên bố bác bỏ kế hoạch. Đằng sau sự từ chối này không chỉ là tranh cãi về thời điểm mở cửa tuyến hàng hải chiến lược, mà còn là cuộc mặc cả về phong tỏa, chương trình hạt nhân và khả năng thực thi cam kết của Tehran.
Iran muốn Mỹ nhượng bộ trước, Hormuz mở sau
Ngày 26/9, Tổng thống Donald Trump công khai cho biết ông đã bác đề xuất của Iran nhằm mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt giao tranh tại Trung Đông. Theo Reuters, Iran chuyển đề xuất tới Washington thông qua Qatar, với lộ trình có thể đưa hoạt động hàng hải qua Hormuz trở lại trong vòng 7 ngày.
Kế hoạch được Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi công bố tại New York trong khuôn khổ Đại hội đồng Liên hợp quốc. Theo AP, Tehran đề nghị Mỹ dỡ phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, miễn trừ trừng phạt đối với hoạt động bán dầu và tuân thủ một lệnh ngừng bắn bao gồm cả Lebanon. Đổi lại, Iran sẽ mở lại Hormuz và nối lại đàm phán về chương trình hạt nhân.
Điểm đáng chú ý nằm ở trình tự.
Araghchi cho biết sau khi Washington chấp nhận kế hoạch, các bước ban đầu sẽ mất khoảng 4-5 ngày, eo biển có thể được mở vào ngày thứ 6 và đến ngày thứ 7, Mỹ và Iran sẽ bắt đầu đàm phán về một thỏa thuận cuối cùng.
Như vậy, Tehran không đề nghị đơn giản rằng Iran mở Hormuz để đổi lấy việc Mỹ ngừng phong tỏa. Iran muốn một loạt động thái từ Washington được thực hiện trước, sau đó mới khôi phục hoạt động hàng hải và bước vào vòng đàm phán rộng hơn.
Chính cách sắp xếp này trở thành một trong những điểm khó được Washington chấp nhận.
Trump muốn duy trì sức ép thay vì thực hiện trước các nhượng bộ
Trump cho rằng Iran đang chịu sức ép kinh tế và muốn nhanh chóng mở lại Hormuz vì nguồn thu bị ảnh hưởng. Trả lời phóng viên tại Nhà Trắng, ông nói Tehran muốn đạt thỏa thuận để mở eo biển ngay vì “không có tiền chảy vào”. Reuters dẫn lời Trump cho biết Mỹ đã áp đặt phong tỏa kinh tế đối với Iran nhằm gây sức ép buộc Tehran thay đổi lập trường liên quan Hormuz.
Cách nhìn này cho thấy Washington chưa coi việc mở Hormuz là một nhượng bộ mà Mỹ cần phải mua bằng việc dỡ bỏ sức ép trước.
Ngược lại, Trump dường như muốn sử dụng chính sức ép kinh tế và khả năng kiểm soát tuyến hàng hải như đòn bẩy để buộc Tehran đưa ra những cam kết rộng hơn.
Đây là khác biệt căn bản giữa hai bên. Iran muốn giảm sức ép trước để tạo điều kiện cho đàm phán. Washington lại muốn duy trì sức ép để có được một thỏa thuận mà Mỹ cho là đủ lớn và có thể kiểm chứng.
Reuters dẫn các nguồn tin cho biết Trump hoài nghi Tehran sẽ đáp ứng các yêu cầu của ông. Wall Street Journal trước đó đưa tin Trump đã bác đề xuất và được cho là vẫn tính đến khả năng nối lại chiến dịch quân sự sau cuộc bầu cử giữa kỳ tháng 11. Đây là thông tin do các quan chức Mỹ giấu tên cung cấp cho tờ báo và chưa phải một cam kết chính thức của Nhà Trắng.
Hồ sơ hạt nhân mới là nút thắt lớn
Hormuz là vấn đề cấp bách, nhưng chương trình hạt nhân mới là một trong những vấn đề lớn nhất mà Washington muốn đưa vào bất kỳ thỏa thuận nào với Tehran.
Trong kế hoạch của Iran, việc mở Hormuz được đặt trước, còn đàm phán về một thỏa thuận cuối cùng, trong đó có chương trình hạt nhân, bắt đầu vào ngày thứ 7.
Trong khi đó, Trump nhiều lần nhấn mạnh Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân. Reuters dẫn một quan chức cấp cao Iran cho biết Tehran cũng không có ý định nhượng bộ về các quyền hạt nhân của mình, bao gồm quyền làm giàu uranium hoặc đưa uranium đã làm giàu ở mức cao ra khỏi đất nước.
Điều này cho thấy khoảng cách giữa hai bên không nằm ở một điều khoản kỹ thuật về Hormuz mà liên quan tới mục tiêu cuối cùng của cuộc đàm phán.
Washington muốn một thỏa thuận có thể hạn chế chương trình hạt nhân của Iran. Tehran lại muốn bảo vệ những gì họ coi là quyền hạt nhân của mình và không muốn việc mở Hormuz trở thành điều kiện để từ bỏ các quyền đó.
Nếu Iran mở eo biển trước rồi mới bắt đầu đàm phán hạt nhân, Washington có nguy cơ mất một phần đòn bẩy mà không có bảo đảm rằng vòng thương lượng sau đó sẽ tạo ra kết quả như Mỹ mong muốn.
Ký rồi nhưng có thực hiện hay không?
Một lý do khác khiến Trump thận trọng là tiền lệ của thỏa thuận hồi tháng 6.
Theo AP, đề xuất mới của Iran có nhiều điểm tương đồng với một thỏa thuận tạm thời đạt được hồi tháng 6, nhưng lần này thời gian được rút ngắn đáng kể. Thỏa thuận trước đó dự kiến kéo dài 60 ngày nhưng nhanh chóng đổ vỡ khi các hoạt động tấn công nhằm vào tàu thuyền tại Hormuz tiếp diễn.
Vì vậy, vấn đề hiện nay không chỉ là Iran có chấp nhận một thỏa thuận hay không. Washington còn phải tính tới câu hỏi liệu Tehran có thực hiện đầy đủ các cam kết sau khi nhận được những nhượng bộ từ Mỹ hay không.
Đây cũng là lý do việc dỡ phong tỏa trở thành một bước đi nhạy cảm.
Một khi các biện pháp kinh tế được nới lỏng, Iran có thể khôi phục một phần hoạt động xuất khẩu dầu và giảm áp lực tài chính. Nếu sau đó các cuộc đàm phán hạt nhân không đạt kết quả hoặc hoạt động hàng hải tại Hormuz lại bị gián đoạn, Mỹ sẽ phải tái lập sức ép trong một trạng thái khó khăn hơn.
AP dẫn nhận định của chuyên gia Trita Parsi thuộc Quincy Institute rằng hai bên vẫn tồn tại sự nghi ngờ sâu sắc, trong đó phía Mỹ lo Iran có thể tận dụng một thỏa thuận để đưa thêm dầu ra thị trường và giảm bớt sức ép kinh tế.
Iran cũng không muốn mở Hormuz mà không nhận được bảo đảm
Ở chiều ngược lại, Tehran cũng có lý do để không mở eo biển trước.
Một quan chức Iran nói với Reuters rằng Washington cần chính thức thể hiện mong muốn giải quyết vấn đề bằng ngoại giao, sau đó hai bên mới thống nhất được lộ trình. Tehran đã chuyển đề xuất thông qua các bên trung gian từ ngày 16/9 và coi kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc là cơ hội để khôi phục ngoại giao.
Với Iran, Hormuz hiện là một trong những đòn bẩy quan trọng nhất. Việc mở lại tuyến hàng hải trước khi Mỹ đưa ra các cam kết cụ thể có thể khiến Tehran mất công cụ gây sức ép mà không nhận được sự bảo đảm tương xứng.
Do đó, hai bên đang rơi vào thế giằng co khá điển hình: Mỹ không muốn dỡ sức ép trước khi Iran cam kết đủ nhiều, trong khi Iran không muốn từ bỏ đòn bẩy Hormuz trước khi Washington đưa ra những bảo đảm đủ chắc chắn.
Hormuz càng quan trọng, cuộc mặc cả càng khó
Sự bế tắc này có ý nghĩa vượt xa quan hệ Mỹ-Iran.
Trước xung đột, khoảng một phần năm lượng dầu và khí đốt giao dịch trên thế giới đi qua Hormuz. Việc hoạt động hàng hải bị gián đoạn đã ảnh hưởng tới dòng chảy năng lượng và gây sức ép lên kinh tế toàn cầu. AP cho biết Hormuz đã trở thành đòn bẩy chính của Iran, đồng thời tạo ra những vấn đề chính trị đối với chính quyền Trump khi giá năng lượng tăng trước cuộc bầu cử giữa kỳ.
Reuters trước đó cho biết Iran đã đề nghị mở Hormuz trong vòng 7 ngày nếu Mỹ giảm áp lực quân sự và dỡ phong tỏa các cảng Iran. Tehran cũng cảnh báo sẽ đáp trả nếu Washington nối lại hoạt động quân sự.
Trong khi đó, các nước vùng Vịnh cũng không đứng ngoài cuộc mặc cả. AP dẫn một nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết Saudi Arabia tỏ ra hoài nghi về nỗ lực mới của Iran. Các nước vùng Vịnh từng ủng hộ đàm phán và có thể chấp nhận một vai trò tạm thời của Iran trong quản lý Hormuz, nhưng tình hình thay đổi sau các cuộc tấn công của lực lượng Houthi và những vụ việc ảnh hưởng tới hạ tầng dầu mỏ trong khu vực.
Điều đó khiến một thỏa thuận Mỹ-Iran, ngay cả khi đạt được, cũng chưa chắc đủ để giải quyết toàn bộ vấn đề an ninh hàng hải tại vùng Vịnh.
Trump bác đề xuất hiện tại, chưa đóng cửa hoàn toàn với đàm phán
Tuyên bố bác bỏ của Trump ngày 26/9 không đồng nghĩa mọi khả năng đàm phán về Hormuz đã chấm dứt.
Reuters cho biết một quan chức Mỹ trước đó mô tả các cuộc trao đổi với Iran thông qua trung gian là “tích cực và mang tính xây dựng”. Iran cũng cho biết họ đang chờ phản hồi chính thức của Washington thông qua các kênh trung gian, bất chấp tuyên bố công khai của Trump.
Vấn đề hiện nay là hai bên chưa thống nhất được cách trao đổi nhượng bộ.
Tehran muốn Mỹ dỡ phong tỏa, giảm trừng phạt và ngừng các hoạt động quân sự trước khi Hormuz được mở lại. Washington lại muốn Iran đưa ra những cam kết đáng tin cậy hơn, đặc biệt về chương trình hạt nhân và tự do hàng hải, trước khi Mỹ từ bỏ những công cụ gây sức ép đang có.
Vì thế, điều Trump bác bỏ ngày 26/9 về bản chất là một gói thỏa thuận với trình tự mà Iran đề xuất, chứ chưa phải lời tuyên bố rằng Washington không muốn Hormuz được mở lại.
Nút thắt lớn nhất hiện nay là ai sẽ nhượng bộ trước và làm thế nào để mỗi bước nhượng bộ đều đi kèm một cơ chế bảo đảm thực hiện. Nếu Washington không muốn trả trước bằng việc dỡ phong tỏa, còn Tehran không muốn mở Hormuz trước khi nhận được bảo đảm, cuộc mặc cả sẽ tiếp tục xoay quanh chính tuyến hàng hải mà cả hai bên đều đang tìm cách biến thành đòn bẩy của mình.
Iran muốn Mỹ nhượng bộ trước, Hormuz mở sau
Ngày 26/9, Tổng thống Donald Trump công khai cho biết ông đã bác đề xuất của Iran nhằm mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt giao tranh tại Trung Đông. Theo Reuters, Iran chuyển đề xuất tới Washington thông qua Qatar, với lộ trình có thể đưa hoạt động hàng hải qua Hormuz trở lại trong vòng 7 ngày.
Kế hoạch được Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi công bố tại New York trong khuôn khổ Đại hội đồng Liên hợp quốc. Theo AP, Tehran đề nghị Mỹ dỡ phong tỏa hải quân đối với các cảng Iran, miễn trừ trừng phạt đối với hoạt động bán dầu và tuân thủ một lệnh ngừng bắn bao gồm cả Lebanon. Đổi lại, Iran sẽ mở lại Hormuz và nối lại đàm phán về chương trình hạt nhân.
Điểm đáng chú ý nằm ở trình tự.
Araghchi cho biết sau khi Washington chấp nhận kế hoạch, các bước ban đầu sẽ mất khoảng 4-5 ngày, eo biển có thể được mở vào ngày thứ 6 và đến ngày thứ 7, Mỹ và Iran sẽ bắt đầu đàm phán về một thỏa thuận cuối cùng.
Như vậy, Tehran không đề nghị đơn giản rằng Iran mở Hormuz để đổi lấy việc Mỹ ngừng phong tỏa. Iran muốn một loạt động thái từ Washington được thực hiện trước, sau đó mới khôi phục hoạt động hàng hải và bước vào vòng đàm phán rộng hơn.
Chính cách sắp xếp này trở thành một trong những điểm khó được Washington chấp nhận.
Trump muốn duy trì sức ép thay vì thực hiện trước các nhượng bộ
Trump cho rằng Iran đang chịu sức ép kinh tế và muốn nhanh chóng mở lại Hormuz vì nguồn thu bị ảnh hưởng. Trả lời phóng viên tại Nhà Trắng, ông nói Tehran muốn đạt thỏa thuận để mở eo biển ngay vì “không có tiền chảy vào”. Reuters dẫn lời Trump cho biết Mỹ đã áp đặt phong tỏa kinh tế đối với Iran nhằm gây sức ép buộc Tehran thay đổi lập trường liên quan Hormuz.
Cách nhìn này cho thấy Washington chưa coi việc mở Hormuz là một nhượng bộ mà Mỹ cần phải mua bằng việc dỡ bỏ sức ép trước.
Ngược lại, Trump dường như muốn sử dụng chính sức ép kinh tế và khả năng kiểm soát tuyến hàng hải như đòn bẩy để buộc Tehran đưa ra những cam kết rộng hơn.
Đây là khác biệt căn bản giữa hai bên. Iran muốn giảm sức ép trước để tạo điều kiện cho đàm phán. Washington lại muốn duy trì sức ép để có được một thỏa thuận mà Mỹ cho là đủ lớn và có thể kiểm chứng.
Reuters dẫn các nguồn tin cho biết Trump hoài nghi Tehran sẽ đáp ứng các yêu cầu của ông. Wall Street Journal trước đó đưa tin Trump đã bác đề xuất và được cho là vẫn tính đến khả năng nối lại chiến dịch quân sự sau cuộc bầu cử giữa kỳ tháng 11. Đây là thông tin do các quan chức Mỹ giấu tên cung cấp cho tờ báo và chưa phải một cam kết chính thức của Nhà Trắng.
Hồ sơ hạt nhân mới là nút thắt lớn
Hormuz là vấn đề cấp bách, nhưng chương trình hạt nhân mới là một trong những vấn đề lớn nhất mà Washington muốn đưa vào bất kỳ thỏa thuận nào với Tehran.
Trong kế hoạch của Iran, việc mở Hormuz được đặt trước, còn đàm phán về một thỏa thuận cuối cùng, trong đó có chương trình hạt nhân, bắt đầu vào ngày thứ 7.
Trong khi đó, Trump nhiều lần nhấn mạnh Iran không được sở hữu vũ khí hạt nhân. Reuters dẫn một quan chức cấp cao Iran cho biết Tehran cũng không có ý định nhượng bộ về các quyền hạt nhân của mình, bao gồm quyền làm giàu uranium hoặc đưa uranium đã làm giàu ở mức cao ra khỏi đất nước.
Điều này cho thấy khoảng cách giữa hai bên không nằm ở một điều khoản kỹ thuật về Hormuz mà liên quan tới mục tiêu cuối cùng của cuộc đàm phán.
Washington muốn một thỏa thuận có thể hạn chế chương trình hạt nhân của Iran. Tehran lại muốn bảo vệ những gì họ coi là quyền hạt nhân của mình và không muốn việc mở Hormuz trở thành điều kiện để từ bỏ các quyền đó.
Nếu Iran mở eo biển trước rồi mới bắt đầu đàm phán hạt nhân, Washington có nguy cơ mất một phần đòn bẩy mà không có bảo đảm rằng vòng thương lượng sau đó sẽ tạo ra kết quả như Mỹ mong muốn.
Trong cuộc phỏng vấn với CBS News, Tổng thống Pezeshkian khẳng định Iran sẽ thực hiện những gì đã cam kết nếu chính quyền Tổng thống Trump chấp nhận đề xuất. Ảnh: Fox News
Ký rồi nhưng có thực hiện hay không?
Một lý do khác khiến Trump thận trọng là tiền lệ của thỏa thuận hồi tháng 6.
Theo AP, đề xuất mới của Iran có nhiều điểm tương đồng với một thỏa thuận tạm thời đạt được hồi tháng 6, nhưng lần này thời gian được rút ngắn đáng kể. Thỏa thuận trước đó dự kiến kéo dài 60 ngày nhưng nhanh chóng đổ vỡ khi các hoạt động tấn công nhằm vào tàu thuyền tại Hormuz tiếp diễn.
Vì vậy, vấn đề hiện nay không chỉ là Iran có chấp nhận một thỏa thuận hay không. Washington còn phải tính tới câu hỏi liệu Tehran có thực hiện đầy đủ các cam kết sau khi nhận được những nhượng bộ từ Mỹ hay không.
Đây cũng là lý do việc dỡ phong tỏa trở thành một bước đi nhạy cảm.
Một khi các biện pháp kinh tế được nới lỏng, Iran có thể khôi phục một phần hoạt động xuất khẩu dầu và giảm áp lực tài chính. Nếu sau đó các cuộc đàm phán hạt nhân không đạt kết quả hoặc hoạt động hàng hải tại Hormuz lại bị gián đoạn, Mỹ sẽ phải tái lập sức ép trong một trạng thái khó khăn hơn.
AP dẫn nhận định của chuyên gia Trita Parsi thuộc Quincy Institute rằng hai bên vẫn tồn tại sự nghi ngờ sâu sắc, trong đó phía Mỹ lo Iran có thể tận dụng một thỏa thuận để đưa thêm dầu ra thị trường và giảm bớt sức ép kinh tế.
Iran cũng không muốn mở Hormuz mà không nhận được bảo đảm
Ở chiều ngược lại, Tehran cũng có lý do để không mở eo biển trước.
Một quan chức Iran nói với Reuters rằng Washington cần chính thức thể hiện mong muốn giải quyết vấn đề bằng ngoại giao, sau đó hai bên mới thống nhất được lộ trình. Tehran đã chuyển đề xuất thông qua các bên trung gian từ ngày 16/9 và coi kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc là cơ hội để khôi phục ngoại giao.
Với Iran, Hormuz hiện là một trong những đòn bẩy quan trọng nhất. Việc mở lại tuyến hàng hải trước khi Mỹ đưa ra các cam kết cụ thể có thể khiến Tehran mất công cụ gây sức ép mà không nhận được sự bảo đảm tương xứng.
Do đó, hai bên đang rơi vào thế giằng co khá điển hình: Mỹ không muốn dỡ sức ép trước khi Iran cam kết đủ nhiều, trong khi Iran không muốn từ bỏ đòn bẩy Hormuz trước khi Washington đưa ra những bảo đảm đủ chắc chắn.
Hormuz càng quan trọng, cuộc mặc cả càng khó
Sự bế tắc này có ý nghĩa vượt xa quan hệ Mỹ-Iran.
Trước xung đột, khoảng một phần năm lượng dầu và khí đốt giao dịch trên thế giới đi qua Hormuz. Việc hoạt động hàng hải bị gián đoạn đã ảnh hưởng tới dòng chảy năng lượng và gây sức ép lên kinh tế toàn cầu. AP cho biết Hormuz đã trở thành đòn bẩy chính của Iran, đồng thời tạo ra những vấn đề chính trị đối với chính quyền Trump khi giá năng lượng tăng trước cuộc bầu cử giữa kỳ.
Reuters trước đó cho biết Iran đã đề nghị mở Hormuz trong vòng 7 ngày nếu Mỹ giảm áp lực quân sự và dỡ phong tỏa các cảng Iran. Tehran cũng cảnh báo sẽ đáp trả nếu Washington nối lại hoạt động quân sự.
Trong khi đó, các nước vùng Vịnh cũng không đứng ngoài cuộc mặc cả. AP dẫn một nguồn tin am hiểu vấn đề cho biết Saudi Arabia tỏ ra hoài nghi về nỗ lực mới của Iran. Các nước vùng Vịnh từng ủng hộ đàm phán và có thể chấp nhận một vai trò tạm thời của Iran trong quản lý Hormuz, nhưng tình hình thay đổi sau các cuộc tấn công của lực lượng Houthi và những vụ việc ảnh hưởng tới hạ tầng dầu mỏ trong khu vực.
Điều đó khiến một thỏa thuận Mỹ-Iran, ngay cả khi đạt được, cũng chưa chắc đủ để giải quyết toàn bộ vấn đề an ninh hàng hải tại vùng Vịnh.
Trump bác đề xuất hiện tại, chưa đóng cửa hoàn toàn với đàm phán
Tuyên bố bác bỏ của Trump ngày 26/9 không đồng nghĩa mọi khả năng đàm phán về Hormuz đã chấm dứt.
Reuters cho biết một quan chức Mỹ trước đó mô tả các cuộc trao đổi với Iran thông qua trung gian là “tích cực và mang tính xây dựng”. Iran cũng cho biết họ đang chờ phản hồi chính thức của Washington thông qua các kênh trung gian, bất chấp tuyên bố công khai của Trump.
Vấn đề hiện nay là hai bên chưa thống nhất được cách trao đổi nhượng bộ.
Tehran muốn Mỹ dỡ phong tỏa, giảm trừng phạt và ngừng các hoạt động quân sự trước khi Hormuz được mở lại. Washington lại muốn Iran đưa ra những cam kết đáng tin cậy hơn, đặc biệt về chương trình hạt nhân và tự do hàng hải, trước khi Mỹ từ bỏ những công cụ gây sức ép đang có.
Vì thế, điều Trump bác bỏ ngày 26/9 về bản chất là một gói thỏa thuận với trình tự mà Iran đề xuất, chứ chưa phải lời tuyên bố rằng Washington không muốn Hormuz được mở lại.
Nút thắt lớn nhất hiện nay là ai sẽ nhượng bộ trước và làm thế nào để mỗi bước nhượng bộ đều đi kèm một cơ chế bảo đảm thực hiện. Nếu Washington không muốn trả trước bằng việc dỡ phong tỏa, còn Tehran không muốn mở Hormuz trước khi nhận được bảo đảm, cuộc mặc cả sẽ tiếp tục xoay quanh chính tuyến hàng hải mà cả hai bên đều đang tìm cách biến thành đòn bẩy của mình.
