Đoạn Video
Ảnh
Trương Cẩm Tú
Guest
Trong nhiều thập kỷ, con số 1,4 tỷ dân của Trung Quốc được nhắc đến nhiều đến mức trở nên quen thuộc. Thế nhưng nếu nhìn vào một chỉ số khác, quy mô khổng lồ ấy lại hiện ra theo cách đáng kinh ngạc hơn nhiều. Theo số liệu được bài viết dẫn lại, cuối năm 2025 dân số Trung Quốc đại lục vào khoảng 1,40828 tỷ người, với tỷ lệ tử vong khoảng 7,8‰ mỗi năm. Tính ra, mỗi năm có khoảng 11 triệu người qua đời, tương đương gần 30.000 người mỗi ngày.
Chính quy mô dân số quá lớn cũng khiến những nghi vấn về con số thực tế liên tục xuất hiện. Trên mạng từng lan truyền nhiều giả thuyết cho rằng Trung Quốc không còn 1,4 tỷ dân, thậm chí có người nói chỉ còn 500 triệu hoặc 800 triệu người. Con số 500 triệu được cho là bắt nguồn từ một bài đăng ẩn danh, tuyên bố số người thực tế được thống kê chỉ hơn 1 tỷ và hàng trăm triệu người đã chết trong đại dịch. Vấn đề là bài đăng không đưa ra danh tính tác giả, cơ quan cung cấp dữ liệu hay bất kỳ tài liệu chính thức nào để chứng minh.
Nếu dân số thực sự chỉ còn 500 triệu, điều đó đồng nghĩa hàng trăm triệu người phải biến mất khỏi hệ thống mà không để lại những biến động xã hội tương ứng. Một sự chênh lệch lớn như vậy khó có thể chỉ tồn tại trên giấy tờ bởi dữ liệu dân số liên quan trực tiếp đến hàng loạt hệ thống như hộ khẩu, trường học, bệnh viện, nhà ở và lương thực. Đặc biệt, giả thuyết cho rằng khoảng 40% dân số tử vong do đại dịch sẽ đồng nghĩa cứ ba người lại có hơn một người thiệt mạng, mức độ đủ để gây ra những hậu quả xã hội không thể che giấu.
Một lập luận khác dựa vào khoảng 900 triệu hồ sơ căn cước bị rò rỉ và coi đây là bằng chứng Trung Quốc chỉ có từng ấy dân. Cách suy luận này cũng có vấn đề vì hồ sơ có thể thu thập bằng phương thức kỹ thuật số không đồng nghĩa với điều tra toàn bộ dân số. Trẻ em chưa có giấy tờ tùy thân cùng những người cao tuổi hoặc người ở vùng nông thôn ít sử dụng các dịch vụ số có thể không xuất hiện đầy đủ trong tập dữ liệu. Theo lập luận của bài viết, chính việc đã có khoảng 900 triệu “dấu vết kỹ thuật số” lại khiến những giả thuyết cực thấp như 500 triệu trở nên khó thuyết phục.
Người ta còn thử ước lượng dân số bằng lượng tiêu thụ muối, nguồn cung ngũ cốc, số thuê bao di động, số trẻ được tiêm chủng hay số học sinh nhập học. Những phương pháp này có thể dùng để kiểm tra xem một con số có vô lý hay không, nhưng sai số quá lớn để thay thế điều tra dân số. Chẳng hạn, nguồn cung lương thực chịu ảnh hưởng bởi thức ăn chăn nuôi, hao hụt và mức tiêu thụ bình quân; số điện thoại cũng không tương ứng một-một với số người. Dữ liệu tuyển sinh tiểu học được xem là một chỉ báo đáng chú ý hơn: mỗi năm có hơn 10 triệu trẻ nhập học, kết hợp với cơ cấu tuổi và tuổi thọ trung bình khoảng 79 năm cho kết quả ước lượng trên 1,3 tỷ người. Ngay cả khi tính đến sai số, bài viết cho rằng mức tối thiểu vẫn khoảng 1,2 tỷ.
Vì vậy, vấn đề đáng chú ý không phải Trung Quốc có “bí mật mất” hàng trăm triệu dân, mà là nước này đã thực sự bước vào thời kỳ suy giảm dân số. Dân số bắt đầu giảm từ năm 2022 và tiếp tục giảm trong những năm sau đó. Đây là sự đảo chiều lớn sau nhiều thế hệ tăng trưởng: từ hơn 100 triệu người trong những giai đoạn lịch sử trước đây, lên khoảng 400 triệu cuối nhà Thanh, hơn 500 triệu khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập, rồi vượt 1 tỷ và tiến tới khoảng 1,4 tỷ người.
Điều đáng suy nghĩ nhất nằm sau những con số khổng lồ ấy. Gần 30.000 người qua đời mỗi ngày không phải một thảm họa diễn ra cùng lúc, mà là hàng chục nghìn câu chuyện riêng biệt trong từng gia đình. Trong khi đó, số trẻ sinh ra không còn đủ bù đắp những chỗ trống. Những chiếc ghế vắng dần trong bữa cơm gia đình chính là cách dễ hình dung nhất về một biến động nhân khẩu học tưởng như chỉ tồn tại trên các bảng thống kê.
Chính quy mô dân số quá lớn cũng khiến những nghi vấn về con số thực tế liên tục xuất hiện. Trên mạng từng lan truyền nhiều giả thuyết cho rằng Trung Quốc không còn 1,4 tỷ dân, thậm chí có người nói chỉ còn 500 triệu hoặc 800 triệu người. Con số 500 triệu được cho là bắt nguồn từ một bài đăng ẩn danh, tuyên bố số người thực tế được thống kê chỉ hơn 1 tỷ và hàng trăm triệu người đã chết trong đại dịch. Vấn đề là bài đăng không đưa ra danh tính tác giả, cơ quan cung cấp dữ liệu hay bất kỳ tài liệu chính thức nào để chứng minh.
Nếu dân số thực sự chỉ còn 500 triệu, điều đó đồng nghĩa hàng trăm triệu người phải biến mất khỏi hệ thống mà không để lại những biến động xã hội tương ứng. Một sự chênh lệch lớn như vậy khó có thể chỉ tồn tại trên giấy tờ bởi dữ liệu dân số liên quan trực tiếp đến hàng loạt hệ thống như hộ khẩu, trường học, bệnh viện, nhà ở và lương thực. Đặc biệt, giả thuyết cho rằng khoảng 40% dân số tử vong do đại dịch sẽ đồng nghĩa cứ ba người lại có hơn một người thiệt mạng, mức độ đủ để gây ra những hậu quả xã hội không thể che giấu.
Một lập luận khác dựa vào khoảng 900 triệu hồ sơ căn cước bị rò rỉ và coi đây là bằng chứng Trung Quốc chỉ có từng ấy dân. Cách suy luận này cũng có vấn đề vì hồ sơ có thể thu thập bằng phương thức kỹ thuật số không đồng nghĩa với điều tra toàn bộ dân số. Trẻ em chưa có giấy tờ tùy thân cùng những người cao tuổi hoặc người ở vùng nông thôn ít sử dụng các dịch vụ số có thể không xuất hiện đầy đủ trong tập dữ liệu. Theo lập luận của bài viết, chính việc đã có khoảng 900 triệu “dấu vết kỹ thuật số” lại khiến những giả thuyết cực thấp như 500 triệu trở nên khó thuyết phục.
Người ta còn thử ước lượng dân số bằng lượng tiêu thụ muối, nguồn cung ngũ cốc, số thuê bao di động, số trẻ được tiêm chủng hay số học sinh nhập học. Những phương pháp này có thể dùng để kiểm tra xem một con số có vô lý hay không, nhưng sai số quá lớn để thay thế điều tra dân số. Chẳng hạn, nguồn cung lương thực chịu ảnh hưởng bởi thức ăn chăn nuôi, hao hụt và mức tiêu thụ bình quân; số điện thoại cũng không tương ứng một-một với số người. Dữ liệu tuyển sinh tiểu học được xem là một chỉ báo đáng chú ý hơn: mỗi năm có hơn 10 triệu trẻ nhập học, kết hợp với cơ cấu tuổi và tuổi thọ trung bình khoảng 79 năm cho kết quả ước lượng trên 1,3 tỷ người. Ngay cả khi tính đến sai số, bài viết cho rằng mức tối thiểu vẫn khoảng 1,2 tỷ.
Vì vậy, vấn đề đáng chú ý không phải Trung Quốc có “bí mật mất” hàng trăm triệu dân, mà là nước này đã thực sự bước vào thời kỳ suy giảm dân số. Dân số bắt đầu giảm từ năm 2022 và tiếp tục giảm trong những năm sau đó. Đây là sự đảo chiều lớn sau nhiều thế hệ tăng trưởng: từ hơn 100 triệu người trong những giai đoạn lịch sử trước đây, lên khoảng 400 triệu cuối nhà Thanh, hơn 500 triệu khi nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa được thành lập, rồi vượt 1 tỷ và tiến tới khoảng 1,4 tỷ người.
Điều đáng suy nghĩ nhất nằm sau những con số khổng lồ ấy. Gần 30.000 người qua đời mỗi ngày không phải một thảm họa diễn ra cùng lúc, mà là hàng chục nghìn câu chuyện riêng biệt trong từng gia đình. Trong khi đó, số trẻ sinh ra không còn đủ bù đắp những chỗ trống. Những chiếc ghế vắng dần trong bữa cơm gia đình chính là cách dễ hình dung nhất về một biến động nhân khẩu học tưởng như chỉ tồn tại trên các bảng thống kê.
